Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
সময়-মাপ আৰু যুগচক্ৰৰ কথাৰ পিছত শুকদেৱে পৰীক্ষিতক ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি (কল্প) বিষয়ে বিস্তাৰে বুজাই দিয়ে। অনন্তশয্যাত নাৰায়ণ বিশ্ৰাম লোৱা আৰু ব্ৰহ্মা নিদ্ৰিত হোৱাৰ সময়ত ত্ৰিলোকৰ প্ৰত্যাহাৰ ঘটে—ই নৈমিত্তিক প্ৰলয়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাৰ সম্পূৰ্ণ আয়ুৰ অন্তত প্ৰাকৃতিক প্ৰলয়—অনাবৃষ্টি, দুৰ্ভিক্ষ, সূৰ্যৰ শোষণ, সংকর্ষণৰ অগ্নি, বিধ্বংসী বতাহ আৰু শেষত মহাপ্লাৱন—বৰ্ণিত হয়। তত্ত্বগতভাৱে পৃথিৱীৰ গন্ধ, জলৰ ৰস, অগ্নিৰ ৰূপ, বায়ুৰ স্পৰ্শ, আকাশৰ শব্দ ক্ৰমে লীন হৈ অহংকাৰ, মহৎ, গুণ আৰু প্ৰধানলৈ বিলীন হয়। দীপ-চক্ষু-ৰূপ, ঘটাকাশ, সূৰ্যপ্ৰতিবিম্ব, মেঘ-সূৰ্য আদি দৃষ্টান্তে পৰমেশ্বৰক বাদ দিলে কাৰণ-কাৰ্য দ্বৈততা অসাৰ বুলি দেখুৱায়। শেষত বিবেকজ্ঞানৰে মিথ্যা অহং ছিন্ন হ’লে বন্ধননাশ—আত্যন্তিক প্ৰলয়—আৰু অচ্যুত উপলব্ধি হয়; লগতে ভাগৱতৰ উদ্ধাৰশক্তি, পৰম্পৰা আৰু কালৰ অবিৰাম সৃষ্টি-লয় প্ৰবাহো সূচিত।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—হে ৰাজা, পৰমাণুৰ গতিৰে মাপা অতি সূক্ষ্ম সময়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ব্ৰহ্মাৰ দ্বিপৰাৰ্ধ আয়ুসলৈকে কালের পৰিমাপ মই তোমাক কৈছোঁ; যুগৰ পৰিমাপো। এতিয়া ব্ৰহ্মাৰ এক দিন (কল্প)ৰ সময় আৰু প্ৰলয়ৰ বিধি শুনা।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
চাৰি যুগৰ এক হাজাৰ চক্ৰক ব্ৰহ্মাৰ এক দিন বোলা হয়; সেইটোৱেই কল্প। হে ৰাজা, সেই সময়ত চৌদজন মনু আহে আৰু যায়।
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
সেই দিনৰ অন্তত যিমান সময় প্ৰলয় ঘটে, সিমানেই ব্ৰহ্মাৰ ৰাতি বুলি কোৱা হয়। তেতিয়া এই তিনিও লোক প্ৰলয়ৰ অধীন হৈ বিনাশলৈ যায়।
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
এইটো নৈমিত্তিক (অৱসৰজনিত) প্ৰলয় বুলি কোৱা হয়, য’ত বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মা নিদ্ৰালীন হয়। তেতিয়া আদিস্ৰষ্টা ভগৱান নাৰায়ণ অনন্ত শেষৰ শয্যাত শয়ন কৰি সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ ভিতৰত লীন কৰে।
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
যেতিয়া পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ আয়ুৰ দুটা পৰাৰ্ধ সম্পূৰ্ণ হয়, তেতিয়া সৃষ্টিৰ সাতটা মূল তত্ত্ব প্ৰলয়ৰ বাবে লীন হৈ বিনষ্ট হয়।
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
হে ৰাজন, এইটো প্ৰাকৃত প্ৰলয়, য’ত ভৌতিক তত্ত্বসমূহ লীন হয়; তেতিয়া তত্ত্ব-সংঘাতে গঠিত ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডকোষ ভাঙি বিনষ্ট হয়।
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
হে ৰাজন, এশ বছৰ ধৰি পৃথিৱীত বৰষুণ নপৰে। তেতিয়া অন্নাভাৱ আৰু ক্ষুধাত কাতৰ প্ৰজাই পৰস্পৰক ভক্ষণ কৰিব, আৰু কালৰ প্ৰভাৱত ধীৰে ধীৰে বিনষ্ট হ’ব।
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
প্ৰলয়ৰূপ সূৰ্যই নিজৰ ভয়ংকৰ ৰশ্মিৰে সাগৰৰ, দেহৰ আৰু পৃথিৱীৰ সকলো জল-ৰস শুষি ল’ব; কিন্তু বিনিময়ত বৰষুণ একেবাৰে নেদিব।
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
তাৰ পিছত সংকৰ্ষণ ভগৱানৰ মুখৰ পৰা সংৱৰ্তক অগ্নি উদ্ভৱ হ’ব। বায়ুৰ প্ৰচণ্ড বেগে প্ৰেৰিত হৈ সেই অগ্নি সৰ্বত্ৰ জ্বলি উঠি শূন্য ভূ-গহ্বৰসমূহো দহি পেলাব।
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
ওপৰৰ পৰা জ্বলন্ত সূৰ্য আৰু তলৰ পৰা ভগৱান্ সঙ্কৰ্ষণৰ অগ্নি—চাৰিওফালে দহি এই ব্ৰহ্মাণ্ড দহা গোবৰ-পিণ্ডৰ দৰে দীপ্ত হ’ব।
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
তাৰ পিছত প্ৰলয়ৰ অতি ভয়ংকৰ প্ৰচণ্ড বতাহ এশ বছৰৰো অধিক সময় ব’ব; ধূলিৰে আৱৃত আকাশ ধোঁৱাটে ধূসৰ হৈ পৰিব।
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত, হে ৰাজন, নানা বৰ্ণৰ মেঘদল একত্ৰ হ’ব; ভয়ংকৰ গর্জনত নিনাদ কৰি সিহঁতে এশ বছৰ ধৰি প্ৰবল বৰষুণ ঢালিব।
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
সেই সময়ত ব্ৰহ্মাণ্ডৰ আৱৰণৰ ভিতৰত থকা সমগ্ৰ বিশ্ব একেটা জলৰাশি হৈ এক মহাসাগৰ ৰূপে ভৰি উঠিব।
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
যেতিয়া সৰ্বত্ৰ জলপ্লাৱন হ’ব, তেতিয়া জলেই পৃথিৱীৰ গন্ধ-গুণক গ্ৰাস কৰিব; গন্ধহীন হৈ পৃথিৱী-তত্ত্ব প্ৰলয়ত লীন হ’বলৈ যোগ্য হ’ব।
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
অগ্নিয়ে পানীৰ ৰস হৰণ কৰে, ফলত ৰসবিহীন পানী অগ্নিত লীন হয়। তাৰ পাছত বায়ুয়ে অগ্নিৰ ৰূপ গ্ৰাস কৰে আৰু ৰূপহীন অগ্নি বায়ুত লীন হৈ যায়।
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
অগ্নি বায়ুত লীন হয়। আকাশে বায়ুৰ গুণ (স্পৰ্শ) গ্ৰাস কৰে আৰু বায়ু আকাশত প্ৰৱেশ কৰে। হে ৰাজন, তেতিয়া আকাশৰ গুণ অৱশিষ্ট থাকে।
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
তামস অহংকাৰে আকাশৰ গুণ (শব্দ) গ্ৰাস কৰে আৰু আকাশ তাত লীন হয়। ৰাজস অহংকাৰে ইন্দ্ৰিয়সমূহক আৰু সাত্ত্বিক অহংকাৰে দেৱতাসকলক গ্ৰাস কৰে।
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
মহত্তত্ত্বই অহংকাৰক গ্ৰাস কৰে। সত্ত্বাদি গুণসমূহে মহত্তত্ত্বক গ্ৰাস কৰে। হে ৰাজন, কালৰ প্ৰেৰণাত অব্যক্ত প্ৰকৃতিয়ে সেই গুণসমূহক গ্ৰাস কৰে।
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
সেই অব্যক্ত প্ৰকৃতি কালৰ পৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়। সেয়া অনাদি, অনন্ত, নিত্য আৰু সৃষ্টিৰ অবিনাশী কাৰণ।
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
প্ৰধান নামৰ অব্যক্ত প্ৰকৃতিত বাক্যৰ প্ৰকাশ নাই, মন নাই, মহৎ আদি সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ প্ৰকাশ নাই; সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণো নাই। তাত প্ৰাণ নাই, বুদ্ধি নাই, ইন্দ্ৰিয় নাই, দেৱতাও নাই; লোকসমূহৰ নিৰ্দিষ্ট বিন্যাসো নাই। স্বপ্ন, জাগৰণ, সুষুপ্তি—এই অৱস্থাও অনুপস্থিত; আকাশ, জল, ভূমি, বায়ু, অগ্নি, সূৰ্যও নাই। ই গাঢ় নিদ্ৰা বা শূন্যতাৰ দৰে, অবৰ্ণনীয়; তথাপি মূল দ্ৰব্য হোৱাৰ বাবে সৃষ্টিৰ আধাৰ বুলি জ্ঞানীসকলে কয়।
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
প্ৰধান নামৰ অব্যক্ত অৱস্থাত না স্বপ্ন, না জাগৰণ, না সুষুপ্তি; না আকাশ, না জল, না ভূমি, না বায়ু, না অগ্নি, না সূৰ্য। ই গাঢ় নিদ্ৰা বা শূন্যতাৰ দৰে, তৰ্ক আৰু বাক্যৰ অতীত; তথাপি তত্ত্বজ্ঞসকলে একে মূল দ্ৰব্য বুলি সৃষ্টিৰ আধাৰ কয়।
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
এইটো প্ৰাকৃতিক লয়; যেতিয়া কালৰ বলত বিচ্ছিন্ন হৈ পৰি পুৰুষ আৰু তেওঁৰ অব্যক্ত প্ৰকৃতিসম্বন্ধীয় শক্তিসমূহ বিবশ হৈ নিজৰ সামৰ্থ্য হেৰুৱাই সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰে লীন হয়।
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ ৰূপে যি জ্ঞান প্ৰকাশ পায়, তাৰ পৰম আশ্ৰয় একমাত্ৰ পৰম তত্ত্ব। যাৰ আদি আৰু অন্ত আছে, সি দৃষ্টিগোচৰ হোৱাৰ বাবে আৰু নিজৰ কাৰণৰ পৰা অভিন্ন হোৱাৰ বাবে অসাৰ।
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
প্ৰদীপ, সেই প্ৰদীপৰ পোহৰত দেখা চকু আৰু দেখা ৰূপ—এই তিনোটাই মূলত অগ্নিতত্ত্বৰ পৰা পৃথক নহয়। তেনেদৰে বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয় পৰম সত্যৰ পৰা আলাদা অস্তিত্ব নহয়; তথাপি সেই পৰম তত্ত্ব সিহঁতৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন আৰু অতিক্ৰমী।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
বুদ্ধিৰ তিন অৱস্থা—জাগৰণ, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—বুলি কোৱা হয়। হে ৰাজন, অন্তৰাত্মাত দেখা দিয়া নানা অভিজ্ঞতা সকলো মায়ামাত্ৰ।
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
যেনেকৈ আকাশত মেঘ কেতিয়াবা গঢ় লয় আৰু কেতিয়াবা বিলীন হয়, তেনেকৈ ব্ৰহ্মত এই বিশ্ব উপাদানৰ সংযোগ-বিয়োগে সৃষ্টি আৰু লয় পায়।
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
হে ৰাজন, ইয়াত সকলো অবয়বীৰ অবয়ব সত্য বুলি কোৱা হৈছে; যেনেকৈ বস্ত্ৰৰ তন্তুবোৰ বস্ত্ৰৰ পৰা পৃথকভাৱেও ধৰা পৰে।
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
যি বস্তু সাধাৰণ কাৰণ আৰু বিশেষ ফল ৰূপে অনুভৱ হয়, সেয়া ভ্ৰম; কাৰণ-কাৰ্য পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল। যাৰ আদি আৰু অন্ত আছে, সেয়া অবাস্তৱ।
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
বিকাৰ দেখা দিলেও পৰমাত্মাৰ আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ প্ৰকৃতিৰ এটা অণুৰো চূড়ান্ত নিৰূপণ নহয়। সত্য বুলি মানিবলৈ তাত চিত্স্বৰূপ আত্মাৰ দৰে—নিত্য, নিৰ্বিকাৰ—অস্তিত্ব থাকিব লাগিব।
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
পৰম সত্যত ভৌতিক দ্বৈত নাই। অজ্ঞ লোকে যি ভেদ দেখে, সেয়া খালী ঘটৰ ভিতৰৰ আকাশ আৰু বাহিৰৰ আকাশৰ ভেদৰ দৰে, পানীত সূৰ্যৰ প্ৰতিবিম্ব আৰু আকাশস্থ সূৰ্যৰ ভেদৰ দৰে, আৰু এটা দেহৰ প্ৰাণবায়ু আৰু আন দেহৰ প্ৰাণবায়ুৰ ভেদৰ দৰে।
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
যেনেকৈ মানুহে নিজৰ নিজৰ উদ্দেশ্য অনুসৰি ব্যৱহাৰৰ পথত সোণক নানা ধৰণে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু সেয়েহে সোণ নানা ৰূপে ধৰা পৰে, তেনেকৈ ইন্দ্ৰিয়াতীত ভগৱান অধোক্ষজক বিভিন্ন জনে লোকিক আৰু বৈদিক বাক্যৰে নানা ধৰণে ব্যাখ্যা কৰে।
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
যেনেকৈ মেঘ সূৰ্যৰ পৰা উৎপন্ন আৰু সূৰ্যৰ দ্বাৰাই দৃশ্যমান হয়, তথাপি সূৰ্যৰ অংশৰূপ চকুৰ বাবে অন্ধকাৰ সৃষ্টি কৰে; তেনেকৈ ব্রহ্মৰ পৰা উৎপন্ন আৰু ব্রহ্মৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশিত ভৌতিক অহংকাৰ, ব্রহ্মাংশ জীৱাত্মাক পৰব্ৰহ্ম উপলব্ধিৰ পৰা বাধা দিয়ে।
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
যেতিয়া সূৰ্যৰ পৰা উৎপন্ন মেঘ ফাটি যায়, তেতিয়া চকুৱে সূৰ্যৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ দেখে। তেনেকৈ পৰাবিদ্যাৰ জিজ্ঞাসাৰে জীৱে অহংকাৰৰূপ উপাধি নাশ কৰিলে, সি নিজৰ মৌলিক আধ্যাত্মিক চেতনাক পুনৰ স্মৰণ কৰে।
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
প্ৰিয় পৰীক্ষিত! যেতিয়া বিবেকজনিত জ্ঞান-খড়্গে আত্মাক বাঁধি ৰখা মায়াময় অহংকাৰৰূপ বন্ধন ছিন্ন হয় আৰু অচ্যুত পৰমাত্মাৰ অনুভৱ স্থিৰ হয়, তেতিয়া তাক ‘আত্যন্তিক’—অর্থাৎ ভৌতিক অস্তিত্বৰ চূড়ান্ত লয়—বোলা হয়।
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
হে পৰন্তপ! সূক্ষ্ম তত্ত্বজ্ঞানীসকলে কয় যে ব্ৰহ্মা আদি সকলো জীৱৰ মাজত নিত্যই সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে।
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
কালৰ প্ৰবল সোঁতৰ বেগে পৰিণামশীল সকলো বস্তু নিত্যই দ্ৰুত ক্ষয় হয়; সিহঁতৰ বিভিন্ন অৱস্থাই জন্ম আৰু প্ৰলয়ৰ চিৰকাৰণ।
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
অনাদি-অনন্ত, ঈশ্বৰৰ প্ৰতিনিধি-ৰূপ কালৰ দ্বাৰা সৃষ্ট এই অৱস্থাসমূহ প্ৰত্যক্ষ দেখা নাযায়; যেনেকৈ আকাশত গ্ৰহসমূহৰ অতি সূক্ষ্ম ক্ষণিক স্থান-পরিবর্তন চকুত নপৰে।
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
এইদৰে কালৰ গতি চাৰিধৰণৰ প্ৰলয়ৰ ৰূপে বৰ্ণিত—নিত্য, নৈমিত্তিক, প্ৰাকৃত আৰু আত্যন্তিক।
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! জগতৰ বিধাতা আৰু সকলো সত্তাৰ ধাম শ্ৰীনারায়ণৰ এই লীলা-কথাসমূহ মই তোমাক সংক্ষেপে ক’লোঁ; সিহঁতক সম্পূৰ্ণ ৰূপে বৰ্ণনা কৰিবলৈ স্বয়ং অজ (ব্ৰহ্মা)ও সক্ষম নহয়।
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
অসংখ্য দুখৰ জুইত দগ্ধ হৈ যি অতি দুস্তৰ সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হ’বলৈ ইচ্ছা কৰে, তাৰ বাবে পুৰুষোত্তম ভগৱানৰ লীলাকথাৰ পৰম ৰস ভক্তিভাৱে সেৱন কৰাই একমাত্ৰ নাও; ইয়াৰ বাহিৰে আন উপায় নাই।
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
সকলো পুৰাণৰ সাৰভূত এই সংহিতাখন অব্যয় নাৰায়ণ ঋষিয়ে প্ৰাচীন কালত নাৰদক কৈছিল; আৰু নাৰদে তাক কৃষ্ণদ্বৈপায়ন বেদব্যাসক পুনৰ ক’লে।
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
হে মহাৰাজ! সেই ভগৱান বাদৰায়ণ (ব্যাসদেৱ) প্ৰীতচিত্তে মোক এই ভাগৱতী সংহিতা—শ্ৰীমদ্ভাগৱত—শিকাইছিল, যি চাৰিও বেদৰ সমতুল্য।
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! নৈমিষাৰণ্যৰ দীৰ্ঘসত্ৰত শৌনক আদি ঋষিসকলে সুধিলে, এই একে ভাগৱত সূত গোস্বামীয়ে ঋষিসকলক বৰ্ণনা কৰিব।
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.