Shloka 20
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
na yatra vāco na mano na sattvaṁ tamo rajo vā mahad-ādayo ’mī na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ
প্ৰধান নামৰ অব্যক্ত প্ৰকৃতিত বাক্যৰ প্ৰকাশ নাই, মন নাই, মহৎ আদি সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ প্ৰকাশ নাই; সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণো নাই। তাত প্ৰাণ নাই, বুদ্ধি নাই, ইন্দ্ৰিয় নাই, দেৱতাও নাই; লোকসমূহৰ নিৰ্দিষ্ট বিন্যাসো নাই। স্বপ্ন, জাগৰণ, সুষুপ্তি—এই অৱস্থাও অনুপস্থিত; আকাশ, জল, ভূমি, বায়ু, অগ্নি, সূৰ্যও নাই। ই গাঢ় নিদ্ৰা বা শূন্যতাৰ দৰে, অবৰ্ণনীয়; তথাপি মূল দ্ৰব্য হোৱাৰ বাবে সৃষ্টিৰ আধাৰ বুলি জ্ঞানীসকলে কয়।
FAQs
This verse states that the Supreme reality is beyond sattva, rajas, and tamas, and even beyond the subtle and gross categories of material creation—mind, speech, senses, and cosmic elements.
To show Parīkṣit Mahārāja that the ultimate goal is transcendental—distinct from the temporary cosmic manifestation—and thus worthy of exclusive remembrance and devotion at life’s end.
It encourages detachment from purely material identities and anxieties, and motivates steady sādhana—hearing, chanting, and remembering the Lord—aimed at the transcendental goal beyond the mind’s fluctuations.