Adhyaya 6
উত্তৰাধিকাৰক ৰাষ্ট্ৰ নিৰাপত্তা হিচাপে অভিযান্ত্ৰিক কৰা হয়: প্ৰমাণিত অংশ আৰু বিকল্প উত্তৰাধিকাৰীয়ে আদালতক চূড়ান্ত বিতৰণকাৰী কৰে, পাৰিবাৰিক সম্পত্তি বিদ্ৰোহৰ ইন্ধন বা হেৰুৱা ৰাজহ হোৱাৰ পৰা বচায়। উত্তৰাধিকাৰ বিবাদক উৎপাদন, ৰাজহ আৰু অভ্যন্তৰীণ শান্তিৰ বাবে ভাবুকি হিচাপে গণ্য কৰা হয় (বিজিগীষু যুক্তি)। সমান আৰু অসমান মৰ্যাদাৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলৰ মাজত অধিকাৰ মৰ্যাদা নিৰ্ধাৰণ কৰি বিশেষ ক্ষেত্ৰ সমাধান কৰা হয়। প্ৰত্যক্ষ উত্তৰাধিকাৰী নোহোৱাত বিকল্প পথ প্ৰযোজ্য (আত্মীয়; গুৰু/শিষ্য)। বংশ-সম্পত্তিৰ বাধ্যবাধকতা অব্যাহত ৰাখিবলৈ নিয়ন্ত্ৰিত সন্তান জন্ম নিযুক্তিৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰ সৃষ্টি কৰাৰ অনুমতি দিয়া হয়। বলবৎকৰণ বংশ জোৰ-জবৰদস্তিৰ পৰা ন্যায়িক নিৰ্ণয় আৰু পঞ্জীয়নলৈ স্থানান্তৰিত হয়, সম্পদ আদায় আৰু কৰ্তব্যৰ বাবে স্পষ্ট ৰাখি। নিৰ্ভৰশীলসকলৰ ভৰণ-পোষণ আৰু পাৰিবাৰিক বাধ্যবাধকতা ক্ৰমিক হস্তান্তৰৰ দ্বাৰা নিশ্চিত কৰা হয়।
Sutras
Sutra 1
एकस्त्रीपुत्राणां ज्येष्ठांशः ब्राह्मणानामजाः क्षत्रियाणामश्वाः वैश्यानां गावः शूद्राणामवयः ॥
একে পত্নীৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠৰ বিশেষ অংশ হল: ব্ৰাহ্মণৰ বাবে ছাগলী, ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে ঘোঁৰা, বৈশ্যৰ বাবে গৰু, আৰু শূদ্ৰৰ বাবে ভেড়া।
Sutra 2
काणलङ्गास्तेषां मध्यमांशः भिन्नवर्णाः कनिष्ठांशः ॥
কাণা বা লঙা জন্তুসকল মধ্যম অংশ গঠন কৰে; মিশ্ৰ বৰ্ণৰ জন্তুসকল কনিষ্ঠ অংশ গঠন কৰে।
Sutra 3
चतुष्पदाभावे रत्नवर्जानां दशानां भागं द्रव्याणामेकं ज्येष्ठो हरेत् ॥
চতুষ্পদ জন্তু নথকা অৱস্থাত, জ্যেষ্ঠই সম্পত্তিৰ দশভাগৰ এক ভাগ ৰত্ন বাদ দি বিশেষ অংশ হিচাপে লব লাগে।
Sutra 4
प्रतिमुक्तस्वधापाशो हि भवति ॥
কিয়নো তেওঁ পিতৃপুৰুষক বলি দিয়াৰ কৰ্তব্যৰে আবদ্ধ।
Sutra 5
इत्यौशनसो विभागः ॥
উশনস বিদ্যালয় অনুসৰি এইটোৱেই হল বিভাজনৰ পদ্ধতি।
Sutra 6
पितुः परिवापाद् यानमाभरणं च ज्येष्ठांशः शयनासनं भुक्तकांस्यं च मध्यमांशः कृष्णं धान्यायसं गृहपरिवापो गोशकटं च कनिष्ठांशः ॥
পিতৃৰ ব্যক্তিগত সামগ্ৰীৰ পৰা: বাহন আৰু অলংকাৰ জ্যেষ্ঠৰ অংশ; বিছনা, আসন আৰু ব্ৰঞ্জৰ ভোজন পাত্ৰ মধ্যম অংশ; ক'লা শস্য, লো, ঘৰুৱা সামগ্ৰী আৰু গৰুৰ গাড়ী কনিষ্ঠৰ অংশ।
Sutra 7
शेषद्रव्याणामेकद्रव्यस्य वा समो विभागः ॥
অৱশিষ্ট সামগ্ৰীসমূহৰ, বা একক অৱশিষ্ট বস্তুৰ, বিভাজন সমান হ'ব।
Sutra 8
अदायादा भगिन्यः मातुः परिवापाद्भुक्तकांस्याभरणभागिन्यः ॥
ভগ্নীসকল পৈতৃক সম্পত্তিৰ উত্তৰাধিকাৰী নহয়; তেওঁলোকে মাতৃৰ ব্যক্তিগত সামগ্ৰীৰ অংশ লাভ কৰে, বিশেষকৈ ব্ৰঞ্জৰ ভোজন পাত্ৰ আৰু অলংকাৰ।
Sutra 9
मानुषहीनो ज्येष्ठस्तृतीयमंशं ज्येष्ठांशाल् लभेत चतुर्थमन्यायवृत्तिः निवृत्तधर्मकार्यो वा ॥
পৌৰুষ গুণ নথকা জ্যেষ্ঠ পুত্ৰই জ্যেষ্ঠৰ নিৰ্ধাৰিত অংশৰ এক-তৃতীয়াংশ লাভ কৰে; অন্যায় আচৰণ কৰা বা ধৰ্মকৰ্ম ত্যাগ কৰাই এক-চতুৰ্থাংশ লাভ কৰে।
Sutra 10
कामाचारः सर्वं जीयेत ॥
‘কামাচাৰ’ (পৰস্পৰ ইচ্ছাৰে হোৱা সম্পৰ্ক)ৰ পৰা জন্ম লোৱা পুত্ৰে সমগ্ৰ সম্পত্তি উত্তৰাধিকাৰ কৰিব।
Sutra 11
तेन मध्यमकनिष्ठौ व्याख्यातौ ॥
সেই নীতিৰ দ্বাৰাই ‘মধ্যম’ আৰু ‘কনিষ্ঠ’ (পুত্ৰ/উত্তৰাধিকাৰী)ৰ বিষয়ো ব্যাখ্যাত; অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ স্থিতিও অনুৰূপভাৱে নিৰ্ধাৰিত হ’ব।
Sutra 12
तयोर्मानुषोपेतो ज्येष्ठांशादर्धं लभेत ॥
সেই দুজনৰ মাজত যিজন মানৱীয় ব্যৱস্থা/স্বীকৃতিত প্ৰতিষ্ঠিত (মানুষোপেত), তেওঁ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰৰ অংশৰ অর্ধেক পাব।
Sutra 13
नानास्त्रीपुत्राणां तु संस्कृतासंस्कृतयोः कन्याकृतक्षतयोरभावे च एकस्याः पुत्रयोर्यमयोर्वा पूर्वजन्मना ज्येष्ठभावः ॥
বিভিন্ন নাৰীৰ গৰ্ভজাত পুত্ৰসকলৰ ক্ষেত্ৰত, ‘সংস্কৃত/অসংস্কৃত’ আদি কোনো ভেদচিহ্ন নাথাকিলে, বা (অন্য) পৃথককাৰী লক্ষণ নাথাকিলে (যেনে কন্যাৰ প্ৰথম সহবাস/ক্ষতচিহ্ন), আৰু একে মাতৃৰ দুজন পুত্ৰ যমজ হ’লে, জ্যেষ্ঠতা পূৰ্বজন্মে—অৰ্থাৎ যিজন আগতে জন্মিছে—তাৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হ’ব।
Sutra 14
सूतमागधव्रात्यरथकाराणामैश्वर्यतो विभागः ॥
সূত, মাগধ, ব্ৰাত্য আৰু ৰথকাৰ গোষ্ঠীৰ ক্ষেত্ৰত বিভাগ (উত্তৰাধিকাৰ) ঐশ্বৰ্য—অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ স্থিতি/সামৰ্থ্য—অনুযায়ী হ’ব।
Sutra 15
शेषास्तमुपजीवेयुः ॥
অৱশিষ্ট সদস্যসকলে তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি (তেওঁৰ পোষণত) জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব।
Sutra 16
अनीश्वराः समविभागाः ॥
যিসকল অনীশ্বৰ (অধিকাৰ/সামৰ্থ্যহীন), তেওঁলোকৰ ভাগ সমান হ’ব।
Sutra 17
चातुर्वर्ण्यपुत्राणां ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोऽंशान् हरेत्क्षत्रियापुत्रस्त्रीनंशान्वैश्यापुत्रो द्वावंशौ एकं शूद्रापुत्रः ॥
চাতুৰ্বৰ্ণ্য অনুসাৰে পুত্ৰসকলৰ মাজত—ব্ৰাহ্মণীৰ পুত্ৰে চাৰি অংশ ল’ব; ক্ষত্ৰিয়াৰ পুত্ৰে তিন অংশ; বৈশ্যাৰ পুত্ৰে দুই অংশ; আৰু শূদ্ৰাৰ পুত্ৰে এক অংশ ল’ব।
Sutra 18
तेन त्रिवर्णद्विवर्णपुत्रविभागः क्षत्रियवैश्ययोर्व्याख्यातः ॥
সেই একে নিয়মে ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ ক্ষেত্ৰতো ত্ৰিবৰ্ণ আৰু দ্বিবৰ্ণ সংযোগত পুত্ৰ-বিভাগ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল।
Sutra 19
ब्राह्मणस्यानन्तरापुत्रस्तुल्यांशः ॥
ব্ৰাহ্মণৰ ক্ষেত্ৰত ‘অনন্তৰা’ পুত্ৰে সমান অংশ পায়।
Sutra 20
क्षत्रियवैश्ययोरर्धांशः तुल्यांशो वा मानुषोपेतः ॥
ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ ক্ষেত্ৰত, শূদ্ৰ পত্নীৰ পুত্ৰই অৰ্ধাংশ বা সমান অংশ লাভ কৰে যদি তেওঁ উন্নত মানৱিক গুণসম্পন্ন।
Sutra 21
तुल्यातुल्ययोरेकपुत्रः सर्वं हरेत्बन्धूंश्च बिभृयात् ॥
সমান বা অসমান জাতিৰ পত্নীৰ পৰা জন্মা একমাত্ৰ পুত্ৰই সম্পূৰ্ণ সম্পত্তি লাভ কৰিব আৰু আত্মীয়সকলক পোষণ কৰিব লাগিব।
Sutra 22
ब्राह्मणानां तु पारशवस्तृतीयमंशं लभेत द्वावंशौ सपिण्डः कुल्यो वासन्नः स्वधादानहेतोः ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত পাৰশৱে, অৰ্থাৎ শূদ্ৰ পত্নীৰ পুত্ৰই, তৃতীয়াংশ লাভ কৰিব; স্বধা অৰ্পণৰ বাবে সপিণ্ড বা নিকটৱৰ্তী কুল্যই দুই অংশ লাভ কৰিব।
Sutra 23
तदभावे पितुराचार्योऽन्तेवासी वा ॥
এনে আত্মীয়ৰ অভাৱত, পিতৃৰ আচাৰ্য বা শিষ্যই সম্পত্তি গ্ৰহণ কৰিব আৰু সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিব।
Sutra 24
क्षेत्रे वा जनयेदस्य नियुक्तः क्षेत्रजं सुतम् । मातृबन्धुः सगोत्रो वा तस्मै तत्प्रदिशेद्धनम् ॥
বৈকল্পিকভাৱে, নিযুক্ত ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ, অৰ্থাৎ মৃত ব্যক্তিৰ, ক্ষেত্ৰত বা পত্নীত ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰ উৎপাদন কৰিব পাৰে। মাতৃৰ ফালৰ আত্মীয় বা একে গোত্ৰৰ ব্যক্তিয়ে সেই সম্পত্তি তেওঁক, অৰ্থাৎ ক্ষেত্ৰজ পুত্ৰক, অৰ্পণ কৰিব।
Frequently Asked Questions
It reduces succession violence and litigation, keeps households economically continuous, and ensures dependents/kindred are maintained—thereby preserving public order and the taxable, creditworthy stability of property.
This unit does not state a fixed fine; enforcement is via court decree under royal daṇḍa: wrongful withholding or dispossession triggers judicial restitution, compulsory partition/transfer, and punishments applicable under general fraud/force-in-property rules in Vyavahāra.
Ask anything about Adhyaya 6 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
