Adhyaya 10
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting royal intention into repeatable administrative action. Chapter 2.10 (here: sūtras 15–27) treats governance as a linguistic-technical system: the state rules through ‘lekha’ (written instruments) whose meaning must be stable, classifiable, and complete. By defining the parts of speech (nāma, ākhyāta, upasarga, nipāta), the nature of a sentence (vākya as completion of sense), and the permissible size/structure of a ‘varga’ (a grouped statement), Kauṭilya makes communication an arm of administration. He then enumerates thirteen functional intents of writing (nindā, praśaṃsā, pṛcchā, etc.) and begins defining them, thus turning rhetoric into a controlled bureaucratic toolkit. In the Saptāṅga frame, this strengthens the Amātya limb: disciplined documentation reduces internal leakage, improves compliance, and supports the treasury, army, and diplomacy indirectly by ensuring orders are intelligible, provable, and enforceable.
Sutras
Sutra 1
शासने शासनमित्याचक्षते ॥ कZ_०२.१०.०१ ॥
তেওঁলোকে কয়: ‘শাসনৰ ওপৰতো শাসন থাকিব লাগে’—অৰ্থাৎ কৰ্তৃত্বৰ প্ৰয়োগক শৃঙ্খলাই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব।
Sutra 2
शासनप्रधाना हि राजानः तन्मूलत्वात्संधिविग्रहयोः ॥ कZ_०२.१०.०२ ॥
ৰাজাসকল মূলত শাসন (আদেশ-প্ৰশাসন) দ্বাৰাই পৰিচিত; কাৰণ সন্ধি আৰু বিগ্ৰহ (যুদ্ধ) সেই অধিকাৰকেই মূল আধাৰ মানে।
Sutra 3
तस्मादमात्यसम्पदोपेतः सर्वसमयविदाशुग्रन्थश्चार्वक्षरो लेखनवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् ॥ कZ_०२.१०.०३ ॥
সেয়ে ৰাজলেখক অমাত্যসম্পদেৰে সমৃদ্ধ হ’ব লাগে; তেওঁ সকলো উপলক্ষ/প্ৰসঙ্গৰ জ্ঞানী, দ্ৰুত লিখিব পৰা, স্পষ্ট আৰু সুন্দৰ অক্ষৰযুক্ত, আৰু লিখা আৰু জোৰে পঢ়ি শুনোৱা—দুয়োটাতে সক্ষম হ’ব লাগে।
Sutra 4
सोऽव्यग्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थं लेखं विदध्यात्देशाइश्वर्यवंशनामधेयोपचारमीश्वरस्य देशनामधेयोपचारमनीश्वरस्य ॥ कZ_०२.१०.०४ ॥
তেওঁ অব্যগ্ৰ মনেৰে ৰজাৰ বাৰ্তা শুনি, স্থিৰ অৰ্থযুক্ত লিখনি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। সাৰ্বভৌম প্ৰাপকৰ বাবে দেশ, ঐশ্বৰ্য/আধিপত্য, বংশ আৰু নামৰ আধাৰত সন্মানসূচক সম্বোধন ব্যৱহাৰ কৰিব; আৰু অসাৰ্বভৌমৰ বাবে দেশ আৰু নামৰ আধাৰত সন্মানসূচক সম্বোধন ব্যৱহাৰ কৰিব।
Sutra 5
यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात्पुरुषानुरूपम् ॥ कZ_०२.१०.०५च्द् ॥
আৰু কামৰ প্ৰসঙ্গত (প্ৰাপকৰ) ব্যক্তিগত প্ৰবণতা আৰু আসক্তিবন্ধ (যৌনানুবন্ধ) পৰীক্ষা কৰি, ব্যক্তিৰ অনুৰূপকৈ পত্র/লিখনি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Sutra 6
अर्थक्रमः सम्बन्धः परिपूर्णता माधुर्यमौदार्यं स्पष्टत्वमिति लेखसम्पत् ॥ कZ_०२.१०.०६ ॥
লিখনি/আধিকারিক নথিৰ গুণসমূহ—অৰ্থৰ ক্ৰমবিন্যাস, সম্পৰ্ক/সঙ্গতি, পৰিপূৰ্ণতা, মাধুৰ্য, ঔদাৰ্য/গাম্ভীৰ্য, আৰু স্পষ্টতা।
Sutra 7
तत्र यथावदनुपूर्वक्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेश इत्यर्थक्रमः ॥ कZ_०२.१०.०७ ॥
ইয়াত ‘অৰ্থক্ৰম’ বুলিলে বুজায়—যথাযথভাৱে ক্ৰম অনুসৰি আগবঢ়া আৰু মুখ্য বিষয়টোক প্ৰথমতেই গুৰুত্ব দি আগতে স্থাপন কৰা।
Sutra 8
प्रस्तुतस्यार्थस्यानुपरोधादुत्तरस्य विधानमासमाप्तेरिति सम्बन्धः ॥ कZ_०२.१०.०८ ॥
‘সম্বন্ধ’ (সঙ্গতি) বুলিলে বুজায়—আগতে উপস্থাপিত অৰ্থক বাধা নেদি পাছৰ বিষয়ৰ বিধান/বিন্যাস কৰা, আৰু এইদৰে সমাপ্তিলৈকে চলা।
Sutra 9
अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैरर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ॥ कZ_०२.१०.०९ ॥
‘পৰিপূৰ্ণতা’ বুলিলে বুজায়—অৰ্থ, পদ (শব্দ) আৰু অক্ষৰত ন ঘাটতি ন অতিরিক্ততা; হেতু, উদাহৰণ আৰু দৃষ্টান্তেৰে অভিপ্ৰেত অৰ্থ বৰ্ণনা; আৰু ক্লান্তিকৰ পদপ্ৰয়োগ পৰিহাৰ।
Sutra 10
सुखोपनीतचार्वर्थशब्दाभिधानं माधुर्यम् ॥ कZ_०२.१०.१० ॥
‘মাধুৰ্য’ বুলিলে বুজায়—অভিপ্ৰেত অৰ্থক সহজে আৰু সুশোভিতভাৱে প্ৰকাশ কৰা শব্দৰ প্ৰয়োগ।
Sutra 11
अग्राम्यशब्दाभिधानमौदार्यम् ॥ कZ_०२.१०.११ ॥
লেখনত ‘ঔদাৰ্য’ বুলিলে বুজায় অগ্ৰাম্য (অশ্লীল/গ্ৰাম্য নহয়) শব্দৰ ব্যৱহাৰ—অৰ্থাৎ চৰকাৰী যোগাযোগত মৰ্যাদাপূৰ্ণ ভাষা।
Sutra 12
प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वमिति ॥ कZ_०२.१०.१२ ॥
সাধাৰণতে বুজা আৰু চিনাক্ত কৰা শব্দৰ প্ৰয়োগেই ‘স্পষ্টতা’।
Sutra 13
अकारादयो वर्णास्त्रिषष्टिः ॥ कZ_०२.१०.१३ ॥
‘অ’ আদি বৰ্ণসমূহ তেষট্টি।
Sutra 14
वर्णसंघातः पदम् ॥ कZ_०२.१०.१४ ॥
বৰ্ণৰ সমষ্টিয়েই ‘পদ’ (শব্দ)।
Sutra 15
तच्चतुर्विधं नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति ॥ कZ_०२.१०.१५ ॥
সেই (পদ) চাৰিধৰণ—নাম, আখ্যাত, উপসৰ্গ আৰু নিপাত।
Sutra 16
तत्र नाम सत्त्वाभिधायि ॥ कZ_०२.१०.१६ ॥
ইয়াৰ ভিতৰত ‘নাম’ সত্ত্ব/বস্তু বুজায়।
Sutra 17
अविशिष्टलिङ्गमाख्यातं क्रियावाचि ॥ कZ_०२.१०.१७ ॥
আখ্যাত (ক্ৰিয়া) লিঙ্গ-নিৰপেক্ষ আৰু ক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে।
Sutra 18
क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः ॥ कZ_०२.१०.१८ ॥
প্ৰ- আদি উপসৰ্গসমূহ ক্ৰিয়াৰ বিশেষক/নিৰ্দিষ্টকাৰক।
Sutra 19
अव्ययाश्चादयो निपाताः ॥ कZ_०२.१०.१९ ॥
চ (‘আৰু’) আদি নিপাত অব্যয়।
Sutra 20
पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ ॥ कZ_०२.१०.२० ॥
অৰ্থ সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ পদসমূহৰ সমষ্টিয়েই ‘বাক্য’।
Sutra 21
एकपदावरस्त्रिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः ॥ कZ_०२.१०.२१ ॥
লেখনত ‘বৰ্গ’ (অনুচ্ছেদ) এনেদৰে কৰিব লাগে—এটা বাক্য সৰু, আৰু পৰৱৰ্তীটো (সৰ্বাধিক) তিনিটা পদ/খণ্ডলৈ দীঘল; আৰু পৰৱৰ্তী বাক্যৰ অৰ্থত বাধা নপৰে।
Sutra 22
लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकमस्येति च ॥ कZ_०२.१०.२२ ॥
লিখনি/দলিল সমাপ্ত কৰিবলৈ ‘ইতি’ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়; আৰু ‘বাচিকম্ অস্য়’ (“এইটো মৌখিকভাৱে জনাব লাগিব”) বুলিও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
Sutra 23
प्रत्याख्यानमुपालम्भः प्रतिषेधोऽथ चोदना ॥ कZ_०२.१०.२३च्द् ॥
প্ৰত্যাখ্যান/অস্বীকাৰ, উপালম্ভ/তিরস্কাৰ, প্ৰতিষেধ/নিষেধ আৰু চোদনা/আদেশমূলক নিৰ্দেশ—(এইবোৰো ব্যৱহাৰ হয়)।
Sutra 24
एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ कZ_०२.१०.२४च्द् ॥
এই অৰ্থ/কাৰ্যবোৰ লিখিত যোগাযোগৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তেৰ প্ৰকাৰৰ ভিতৰত প্ৰৱৰ্তে।
Sutra 25
तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा ॥ कZ_०२.१०.२५ ॥
তাত কোনো ব্যক্তিৰ বংশ, দেহ বা কৰ্ম/আচৰণৰ দোষৰ বৰ্ণনাই ‘নিন্দা’।
Sutra 26
गुणवचनमेतेषामेव प्रशंसा ॥ कZ_०२.१०.२६ ॥
এই একে (বংশ, দেহ, কৰ্ম/আচৰণ) দিশৰ গুণৰ বৰ্ণনাই ‘প্ৰশংসা’।
Sutra 27
कथमेतदिति पृच्छा ॥ कZ_०२.१०.२७ ॥
“এইটো কেনেকৈ?”—এদৰে সোধাটোৱেই ‘পৃচ্ছা’ (প্ৰশ্ন)।
Sutra 28
एवमित्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.२८ ॥
“এনেকুৱাই”—এদৰে কোৱাটোৱেই ‘আখ্যানে’ (বক্তব্য/ব্যাখ্যা)।
Sutra 29
देहि इत्यर्थना ॥ कZ_०२.१०.२९ ॥
‘দেহি’— ই এটা অনুৰোধ/যাচনা।
Sutra 30
न प्रयच्छामि इति प्रत्याख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.३० ॥
“মই নিদিওঁ,”— ই প্ৰত্যাখ্যান (অস্বীকাৰ)।
Sutra 31
अननुरूपं भवतः इत्युपालम्भः ॥ कZ_०२.१०.३१ ॥
“ই আপোনাৰ অনুৰূপ নহয়,”— ই উপালম্ভ (নিন্দা/অভিযোগ)।
Sutra 32
मा कार्षीः इति प्रतिषेधः ॥ कZ_०२.१०.३२ ॥
“নকৰিবা,”— ই প্ৰতিষেধ (নিষেধাজ্ঞা)।
Sutra 33
इदं क्रियतामिति चोदना ॥ कZ_०२.१०.३३ ॥
“ইয়াক কৰা হওক,”— ই চোদনা (নিৰ্দেশ/প্ৰেৰণা)।
Sutra 34
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवतः इत्युपग्रहः सान्त्वम् ॥ कZ_०२.१०.३४ ॥
“আপুনি মই যেনে, তেনেই; আৰু মোৰ যি ধন-সম্পদ, সেয়া আপোনাৰ,”— এনেকুৱা আলিঙ্গনসদৃশ আশ্বাসেই সান্ত্ব (মিলন/সমাধান)।
Sutra 35
व्यसनसाहाय्यमभ्युपपत्तिः ॥ कZ_०२.१०.३५ ॥
বিপদ/দুৰ্দশাত সহায় কৰা সমৰ্থনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি (আশ্বাস-ৰূপ সান্ত্বনা)।
Sutra 36
सदोषमायतिप्रदर्शनमभिभर्त्सनम् ॥ कZ_०२.१०.३६ ॥
দোষটো তাৰ ভৱিষ্যৎ পৰিণামসহ দেখুৱাই দিয়া ‘অভিভর্ত্সন’ (তিরস্কাৰ/ধমক) ।
Sutra 37
अनुनयस्त्रिविधोऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति ॥ कZ_०२.१०.३७ ॥
অনুনয় (সান্ত্বনা/মনোৱা) তিনিধৰণ—অৰ্থ/স্বাৰ্থ-সম্পৰ্কীয় উলংঘনত; পুৰুষ/নিজৰ লোকসকলক প্ৰভাৱিত কৰা বিপদত; আৰু দৈৱ (প্ৰাকৃতিক) দুৰ্যোগত।
Sutra 38
प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ कZ_०२.१०.३८च्द् ॥
শাসন (প্ৰশাসনিক আদেশ) তিন প্ৰকাৰ—(১) প্ৰাৱৃত্তিক (কাৰ্য আৰম্ভ/প্ৰৱৰ্তন কৰোৱা), (২) প্ৰতিলেখ (লিখিত প্ৰতি-আদেশ/লিখিত বাৰ্তা), আৰু (৩) সৰ্বত্ৰগ (সৰ্বত্ৰ প্ৰযোজ্য সাধাৰণ আদেশ)।
Sutra 39
राज्ञः समीपे वरकारमाह प्रज्ञापनैषा विविधोपदिष्टा ॥ कZ_०२.१०.३९च्द् ॥
ৰাজাৰ সন্মুখত নিৰ্ধাৰিত উপস্থাপক (বৰকাৰ) বিভিন্ন অনুমোদিত ৰূপত উপদেশিত এই আনুষ্ঠানিক নিবেদন (প্ৰজ্ঞাপন) উচ্চাৰণ কৰে।
Sutra 40
विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥ कZ_०२.१०.४०च्द् ॥
তেন্তে বিশেষকৈ ৰাজ্যসেৱক/ভৃত্যসকলৰ বিষয়ত, ই লিখিত আজ্ঞা (আজ্ঞা-লেখ)ৰ লক্ষণ ধাৰণ কৰে।
Sutra 41
अप्याधौ परिदाने वा भवतस्ताव् उपग्रहौ ॥ कZ_०२.१०.४१च्द् ॥
—তেতিয়া আগতীয়া প্ৰদান (আধৌ) বা অনুদান/প্ৰদান (পরিদান)ো সমৰ্থন লাভৰ উপায়/প্ৰলোভন (উপগ্ৰহ) হৈ পৰে।
Sutra 42
अनुग्रहो यो नृप्तेर्निदेशात्तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ कZ_०२.१०.४२च्द् ॥
ৰাজাৰ নিৰ্দেশৰ ফলত যি অনুগ্ৰহ/ছাড় হয়, তাক বিশেষজ্ঞে ‘পৰীহাৰ’—অৰ্থাৎ আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুমোদিত ৰেহাই/ব্যতিক্ৰম—বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Sutra 43
निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा ॥ कZ_०२.१०.४३अब् ॥
কাৰ্য সম্পাদনত ‘নিসৃষ্টি’ (অধিকাৰ অর্পণ/প্ৰতিনিধি নিযুক্তি) আৰু ‘স্থাপনা’ (স্থাপন/পুষ্টি), আৰু তদ্ৰূপ আনুষ্ঠানিক মৌখিক নিৰ্দেশতো প্ৰযোজ্য।
Sutra 44
द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्तिं शासनं प्रति ॥ कZ_०२.१०.४४च्द् ॥
শাসন/আদেশৰ প্ৰসঙ্গত তেওঁলোকে সেই উদ্যোগক দ্বিবিধ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Sutra 45
प्रतिलेखो भवेत्कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ कZ_०२.१०.४५च्द् ॥
প্ৰতিলেখ (জবাবি পত্র) ৰজাৰ বচন/আশয় অনুসৰি হোৱাকৈ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Sutra 46
सर्वत्रगो नाम भवेत्स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ कZ_०२.१०.४६च्द् ॥
‘সৰ্বত্ৰগ’ নামৰ এজন বিষয়া থাকিব লাগে; তেওঁ পথত আৰু সমগ্ৰ দেশত সৰ্বত্ৰ পৰিচিত/চিনাক্ত হ’ব লাগে।
Sutra 47
उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः ॥ कZ_०२.१०.४७ ॥
উপায়সমূহ—সাম, উপপ্ৰদান (প্ৰলোভন/উপহাৰ), ভেদ আৰু দণ্ড।
Sutra 48
तत्र साम पञ्चविधं गुणसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् परस्परोपकारसंदर्शनमायतिप्रदर्शनमात्मोपनिधानमिति ॥ कZ_०२.१०.४८ ॥
ইয়াত সাম পাঁচবিধ—গুণসংকীৰ্তন, সম্বন্ধোপাখ্যান, পৰস্পৰ উপকাৰৰ দৰ্শন, আয়তি (ভৱিষ্যৎ) প্ৰদৰ্শন, আৰু আত্মোপনিধান (নিজকে জামিন/বন্ধক ৰূপে দিয়া)।
Sutra 49
तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्यादीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर्गुणसंकीर्तनम् ॥ कZ_०२.१०.४९ ॥
ইয়াত ‘গুণসংকীৰ্তন’ বুলিলে—বংশ, শৰীৰ, কৰ্ম, প্ৰকৃতি/স্বভাৱ, শ্ৰুত (বিদ্যা/খ্যাতি), দ্ৰব্য (ধন) আদি গুণ গ্ৰহণ কৰি প্ৰশংসা—স্তুতি—কৰাক বুজায়।
Sutra 50
ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्रसंकीर्तनं सम्बन्धोपाख्यानम् ॥ कZ_०२.१०.५० ॥
চিঠিত আত্মীয়তা, উৎপত্তি/মূল, বংশ, হৃদয়ৰ ঘনিষ্ঠতা আৰু বন্ধুত্বৰ উল্লেখ—ইয়াক ‘সম্বন্ধোপাখ্যান’ (সম্পৰ্কৰ বৰ্ণনা/স্থাপন) বোলা হয়।
Sutra 51
स्वपक्षपरपक्षयोरन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकारसंदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५१ ॥
নিজ পক্ষ আৰু পৰ পক্ষৰ মাজত পৰস্পৰে কৰা উপকাৰসমূহ উল্লেখ কৰাটো ‘পৰস্পৰ উপকাৰ প্ৰদৰ্শন’।
Sutra 52
अस्मिन्नेवं इदमावयोर्भवति इत्याशाजननमायतिप्रदर्शनम् ॥ कZ_०२.१०.५२ ॥
‘ইয়াক এনেদৰে কৰিলে আমাৰ এই লাভ হ’ব’ বুলি কৈ আশা সৃষ্টি কৰাটো ‘ভৱিষ্যৎ ফল প্ৰদৰ্শন’।
Sutra 53
योऽहं स भवान्यन्मम द्रव्यं तद्भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यतामित्यात्मोपनिधानम् । इति ॥ कZ_०२.१०.५३ ॥
‘মই আপোনাৰেই; মোৰ যি ধন-সম্পদ আছে, সেয়া আপুনি আপোনাৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰক’—ইয়াই ‘আত্ম-নিবেদন/আত্মোপনিধান’।
Sutra 54
उपप्रदानमर्थोपकारः ॥ कZ_०२.१०.५४ ॥
অতিৰিক্ত অনুদান/উপহাৰ দিয়া ‘ভৌতিক সহায়’।
Sutra 55
शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः ॥ कZ_०२.१०.५५ ॥
সন্দেহ জন্মোৱা আৰু তিৰস্কাৰ কৰা—ইয়াই ‘ভেদ’ (বিভেদ/ফুট)।
Sutra 56
वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्डः । इति ॥ कZ_०२.१०.५६ ॥
বধ, পৰিক্লেশ (উৎপীড়ন/যন্ত্ৰণা) আৰু অৰ্থহৰণ—এইবোৰেই দণ্ড (বলপ্ৰয়োগমূলক শাস্তি)।
Sutra 57
अकान्तिर्व्याघातः पुनरुक्तमपशब्दः सम्प्लव इति लेखदोषः ॥ कZ_०२.१०.५७ ॥
অকান্তি (অসৌন্দৰ্য/অস্পষ্টতা), ব্যাঘাত (বিৰোধ), পুনৰুক্তি, অপশব্দ (অশুদ্ধ শব্দপ্ৰয়োগ) আৰু সম্প্লৱ (গোলমাল/ভ্ৰম)—এইবোৰেই লেখ (দলিল) ৰ দোষ।
Sutra 58
तत्र कालपत्त्रकमचारुविषमविरागाक्षरत्वमकान्तिः ॥ कZ_०२.१०.५८ ॥
ইয়াত অকান্তি (অসৌন্দৰ্য/অস্পষ্টতা) বুলিলে—পুৰণি/জীর্ণ পত্র, অনাকর্ষণীয় লিপি, অসমান লেখা, আৰু ফিকে অক্ষৰ বুজায়।
Sutra 59
पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिर्व्याघातः ॥ कZ_०२.१०.५९ ॥
আগতে কোৱা কথাৰ সৈতে পাছত কোৱা কথা ন মিলা—ইয়াই ব্যাঘাত (বিৰোধ)।
Sutra 60
उक्तस्याविशेषेण द्वितीयमुच्चारणं पुनरुक्तम् ॥ कZ_०२.१०.६० ॥
কোনো নতুন ভেদ নযোগাকৈ একে বক্তব্য দ্বিতীয়বাৰ উচ্চাৰণ কৰাটো ‘পুনৰুক্ত’ (অপ্ৰয়োজনীয় পুনৰাবৃত্তি)।
Sutra 61
लिङ्गवचनकालकारकाणामन्यथाप्रयोगोऽपशब्दः ॥ कZ_०२.१०.६१ ॥
লিঙ্গ, বচন, কাল বা কাৰক-সম্পৰ্কৰ ভুল প্ৰয়োগেই অপশব্দ (দোষযুক্ত ব্যৱহাৰ)।
Sutra 62
अवर्गे वर्गकरणं चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः सम्प्लवः । इति ॥ कZ_०२.१०.६२ ॥
যি কোনো বৰ্গৰ নহয় তাক বৰ্গভুক্ত কৰা, য’ত প্ৰযোজ্য নহয় ত’ত প্ৰক্ৰিয়া প্ৰয়োগ কৰা, বা মৌলিক গুণ উলটাই দিয়া—এইবোৰেই ‘সম্প্লৱ’ (গোলমাল/মিশ্ৰণ)।
Sutra 63
कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ कZ_०२.१०.६३च्द् ॥
ৰাজাসকলৰ হিতাৰ্থে কৌটিল্যই শাসন-আদেশ (শাসন)ৰ বিধি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
Frequently Asked Questions
Predictable, unambiguous state communication reduces arbitrary enforcement, prevents bureaucratic fraud through wording tricks, improves compliance, and speeds dispute resolution—raising administrative trust and economic stability.
No direct danda is stated in these sūtras; operationally, defective or ambiguous lekha would be treated as administrative fault—inviting reprimand (upālambha), correction, and disciplinary action under general rules for negligence/dereliction in office.