Adhyaya 49
Asita Devala Observes Jaigīṣavya’s Yogic Attainment and Chooses Mokṣa-dharma (देवल-जैगीषव्योपाख्यानम्)
Upa-parva: Mokṣa-dharma Episode: Devala–Jaigīṣavya Dialogue (Śalya-parva, Adhyāya 49)
Vaiśaṃpāyana describes Asita Devala as a disciplined householder-sage marked by equanimity, restraint, and ritual propriety. The mendicant-yogin Jaigīṣavya arrives and resides in Devala’s āśrama, remaining largely silent while being honored over many years. Devala becomes intellectually unsettled by the yogin’s non-communication and later observes an apparent paradox: Jaigīṣavya is seen both at the ocean (as if freshly bathed) and already seated in the āśrama. Seeking verification, Devala ascends and tracks Jaigīṣavya’s yogic passage through multiple cosmic regions associated with various rites and divine stations, until the yogin becomes untraceable in deep yogic absorption. Siddhas explain that Jaigīṣavya has reached Brahmā’s imperishable abode, a destination not accessible to Devala by mere pursuit. Returning, Devala requests instruction in mokṣa-dharma; Jaigīṣavya teaches the higher discipline of yoga and normative distinctions of what is to be done and avoided. As Devala inclines toward renunciation, dependent beings and ancestral stakeholders lament the loss of his distributive support, prompting Devala’s final deliberation. He resolves that mokṣa-dharma is superior, abandons household duty, attains higher yogic success, and is later praised by devas (with Nārada’s skepticism answered by others). The chapter closes with continued pilgrimage/ritual framing, integrating ascetic attainment with broader dharmic life.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को गदापर्व के भीतर बलराम की तीर्थयात्रा का अगला पड़ाव सुनाते हैं—इन्द्रतीर्थ की सनातन महिमा, जहाँ स्वयं देवराज ने यज्ञों की छाप छोड़ी थी। → इन्द्रतीर्थ, रामतीर्थ, यमुनातीर्थ और आदित्यतीर्थ—इन चारों के वर्णन में यज्ञ, दान, ब्राह्मण-पूजन और देवर्षि-सेवा की परंपरा उभरती है; पर यज्ञ-समाप्ति के बाद देव-दानव संग्राम का संकेत बताता है कि पुण्यस्थल भी संघर्ष की स्मृति से अछूते नहीं। → यमुनातीर्थ के प्रसंग में ‘श्रेष्ठ यज्ञ’ के पूर्ण होते ही देवताओं और दानवों के बीच त्रैलोक्य-भयावह युद्ध का उदय—यही अध्याय का तीव्रतम मोड़ है, जहाँ शांति का तीर्थ अचानक रण-स्मृति में बदल जाता है। → इन्द्रतीर्थ की पहचान ‘शतक्रतु’ इन्द्र के सौ यज्ञों से स्थिर होती है—यह तीर्थ ‘सर्वपापप्रमोचन’ कहा जाता है; बलराम विधिपूर्वक स्नान, दान और ब्राह्मण-सत्कार करते हुए आगे की यात्रा के लिए तैयार होते हैं। → बलराम का अगला प्रस्थान—शुभ रामतीर्थ की ओर—यात्रा की निरंतरता बनाए रखता है और आगे के तीर्थ-वर्णन/उपाख्यान के लिए द्वार खोलता है।
Shlokas
Verse 1
/ भीकम (2 अमान एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: इन्द्रतीर्थ
قال فايشَمبايانا: ثم إن بالاراما، أكرمَ اليادويين، مضى إلى إندرا-تيرثا (Indra-tīrtha). فلما اغتسل هناك على الوجه المأمور به، بذل للبراهمة مالًا وجواهر على نحوٍ مستوفٍ للشرع والنسك.
Verse 2
तत्र हमरराजो5सावीजे क्रतुशतेन च । बृहस्पतेश्व देवेश: प्रददौ विपुलं धनम्
هناك أقام ملكُ الخالدين (إندرا) ذبيحةً ذات مئةِ شعيرة، ومنح ربُّ الآلهة بْرِهَسْپَتي (Bṛhaspati) ثروةً وافرة.
Verse 3
उस तीर्थमें देवेश्वर देवराज इन्द्रने सौ यज्ञोंका अनुष्ठान किया था और बृहस्पतिजीको प्रचुर धन दिया था ।।
قال فايشَمبايانا: عند ذلك المَعبر المقدّس أقام إندرا—سيّد الآلهة وملك الدِّيفا—مئةَ يَجْنَة، ومنح بْرِهَسْپَتي (Bṛhaspati) ثروةً غزيرة. وهناك، مع براهمةٍ علماء قد أحاطوا بالڤيدا، أتمّ جميع تلك الشعائر المقرّرة في الشاسترا، مفعمةً بأنواعٍ شتّى من الدَّكشِنا (dakṣiṇā، عطايا الكهنة)، من غير عائقٍ ولا مانع.
Verse 4
तान् क्रतून् भरतश्रेष्ठ शतकृत्वो महाद्युति: । पूरयामास विधिवत् ततः ख्यात: शतक्रतु:
قال فايشَمبايانا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، إنَّ إندرا المتلألئ قد أتمَّ تلك القرابين على الوجه المرسوم مئةَ مرة؛ فلذلك اشتهر بلقب «شَتَكْرَتُو» أي «ذو المئةِ شعيرة».
Verse 5
तस्य नाम्ना च तत् तीर्थ शिवं पुण्यं सनातनम् | इन्द्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वपापप्रमोचनम्,उन्हींके नामसे वह सर्वपापापहारी, कल्याणकारी एवं सनातन पुण्य तीर्थ “इन्द्रतीर्थ' कहलाने लगा
وأمّا ذلك المَخاضُ المقدّس، المباركُ الطاهرُ الأبديّ، فقد عُرِف باسمه «إندرا-تيرثا»، واشتهر بأنه موضعٌ يرفع عن المرء جميعَ الآثام.
Verse 6
उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन्मुसलायुध: । ब्राह्मणान् पूजयित्वा च सदाच्छादनभोजनै:
قال فايشَمبايانا: وهناك أيضًا، قام حاملُ الهراوة بطقسِ التطهّر المأمور به على الوجه المرسوم بمسِّ الماء، ثم أكرم البراهمة إكرامًا لائقًا، فزوّدهم بالكسوة والطعام على السُّنّة.
Verse 7
यत्र रामो महाभागो भार्गव: सुमहातपा:
قال فايشَمبايانا: هناك الموضعُ الذي فيه راما الجليل من سلالة بهṛغو—ذو التقشّف العظيم—بعد أن أفنى مرارًا ملوكَ الكشاتريا وغلب هذه الأرض، قدّم الحكيمَ الأسمى كاشيابا وجعله مُعلّمَه؛ ثم عبد الربَّ بقرابين الفاجابِيا وبمئةٍ من أضاحي الأشفاميدها، وأعطى هذه الأرض كلَّها مع البحار المحيطة بها دَكْشِنا—عطيّةَ القربان.
Verse 8
असकृत् पृथिवीं जित्वा हतक्षत्रियपुड्भवाम् । उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम्
قال فايشَمبايانا: بعدما غلب الأرض مرارًا حتى جعلها خاليةً من الكشاتريا، قدّم باراشوراما الحكيمَ كاشيابا—أرفعَ الرُّشاة—وجعله مُعلّمَه. وهكذا، بعد نصرٍ عنيف، أقرَّ بالسلطان الروحي، وكرّم الربَّ بقرابين عظيمة، ثم انتهى إلى التخلّي عن الأرض نفسها عطيّةً وبذلًا.
Verse 9
अयजदू वाजपेयेन सो<श्वमेधशतेन च । प्रददौ दक्षिणां चैव पृथिवीं वै ससागराम्
قال فايشَمبايانا: لقد أقام قربان الفاجابِيا، وأقام كذلك مئةً من طقوس الأشفاميدها؛ ثم وهب، على أنها دكشِنا (أجرة القربان)، الأرضَ كلَّها مع البحار التي تُحيط بها.
Verse 10
दत्त्वा च दानं विविध नानारत्नसमन्वितम् | सगोहस्तिकदासीकं साजावि गतवान् वनम्,नाना प्रकारके रत्न, गौ, हाथी, दास, दासी और भेड़-बकरोंसहित अनेक प्रकारके दान देकर वे वनमें चले गये
قال فايشَمبايانا: وبعد أن بذل عطايا شتّى مزدانةً بأنواع الجواهر—ومعها الأبقار والفيلة والعبيد والإماء والغنم والماعز—انصرف بعد ذلك إلى الغابة.
Verse 11
पुण्ये तीर्थवरे तत्र देवब्रद्यर्षिसेविते मुनींश्चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थमागमत्
قال فايشَمبايانا: في ذلك المَعبر المقدّس الأسمى، المفعم بالبركة، الذي يؤمّه الآلهة والعُرَفاء العظام، انحنى بالاراما أولًا إجلالًا للمُنيّين، ثم مضى إلى مَعبر نهر يَمونا.
Verse 12
यत्रानयामास तदा राजसूयं महीपते । पुत्रोडदितेर्महाभागो वरुणो वै सितप्रभ:
قال فايشَمبايانا: يا ربَّ الأرض! إن هناك ذلك المَعبر المقدّس الذي أقام فيه قديمًا فَرونا الجليل—ابن أديتي المشهور، المتلألئ ببهاءٍ أبيض—قربانَ الراجاسويا.
Verse 13
तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान् देवतास्तथा । वरं क्रतुं समाजद्ने वरुण: परवीरहा,शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले वरुणने संग्राममें मनुष्यों और देवताओंको जीतकर उस श्रेष्ठ यज्ञषका आयोजन किया था
هناك، بعدما غلب في المعركة البشرَ والآلهةَ معًا، قام فَرونا—قاتلُ أبطالِ الأعداء—فجمع ورتّب قربانًا هو من أرفع القرابين.
Verse 14
तस्मिन् क्रतुवरे वृत्ते संग्राम: समजायत । देवानां दानवानां च त्रैलोक्यस्य भयावह:,राजन! वह श्रेष्ठ यज्ञ समाप्त होनेपर देवताओं और दानवोंमें घोर संग्राम हुआ था, जो तीनों लोकोंके लिये भयंकर था
قال فَيْشَمْبَايَنَة: لما انقضت تلك الذبيحةُ الفاضلةُ، نشبتْ حربٌ ضاريةٌ بين الآلهة والدانَفَة، اضطرابٌ مروّعٌ ألقى الرعبَ في العوالم الثلاثة، أيها الملك.
Verse 15
राजसूये क्रतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय । जायते सुमहाघोर: संग्राम: क्षत्रियान् प्रति,जनमेजय! क्रतुश्रेष्ठ राजसूयका अनुष्ठान पूर्ण हो जानेपर उस देशके क्षत्रियोंमें महाभयंकर संग्राम हुआ करता है
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «يا جَنَمِيجَيَ، إذا اكتملتْ راجَسُويا—وهي أرفعُ القرابين—قامتْ بين الكشترية حربٌ بالغةُ الهول.»
Verse 16
तत्रापि लाड़ली देव ऋषीनभ्यर्च्य पूजया । इतरेभ्योडप्यदाद् दानमर्थिभ्य: कामदो विभु:,सबकी इच्छा पूर्ण करनेवाले भगवान् हलधरने उस तीर्थमें भी स्नान एवं ऋषियोंका पूजन करके अन्य याचकोंको भी धन दान किया
وهناك أيضًا، إنّ الربَّ الإلهيَّ—مُحقِّقَ الرغبات كلِّها—بعد أن اغتسل عند ذلك المَعبر المقدّس وكرّمَ الرِّشِيّين بعبادةٍ موقّرة، منحَ كذلك عطايا من المال لسائر السائلين.
Verse 17
वनमाली ततो हृष्ट: स्तूयमानो महर्षिभि: | तस्मादादित्यतीर्थ च जगाम कमलेक्षण:,तदनन्तर महर्षियोंके मुखसे अपनी स्तुति सुनकर प्रसन्न हुए वममालाधारी कमलनयन बलराम वहाँसे आदित्यतीर्थमें गये
ثم إنّ بالاراما، المتوَّجَ بإكليلٍ من أزهار الغابة، ابتهج وهو يُثنى عليه من أفواه المَهارِشِيّين. فلما سمع مديحهم، غادر البطلُ ذو العينين كاللوتس ذلك الموضعَ ومضى إلى آدِتْيَ-تِيرثَة.
Verse 18
यत्रेष्टवा भगवान् ज्योतिर्भास्करो राजसत्तम | ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाभ्यपद्यत,नृपश्रेष्ठी वहीं यज्ञ करके ज्योतिर्मय भगवान् भास्करने ज्योतियोंका आधिपत्य एवं प्रभुत्व प्राप्त किया था
قال فَيْشَمْبَايَنَة: أيها الملكُ الأفضل، في ذلك الموضع بعينه—بعد أن أقامَ القربان—نالَ الربُّ المتلألئ بهاسكَرا (الشمس)، وهو النورُ بذاته، سيادةَ الأنوار وقوّةَ البهاء الأعلى.
Verse 19
तस्या नद्यास्तु तीरे वै सर्वे देवा: सवासवा: । विश्वेदेवाः समरुतो गन्धर्वाप्सरसश्ष ह
قال فايشامبايانا: على ضفة ذلك النهر، حقًّا، كان جميع الآلهة—مع إندرا—حاضرين؛ وكذلك الفيشڤيديفات، والماروتات، وأيضًا الغاندارفات والأبساراسات.
Verse 20
द्वैषायन: शुकश्नैव कृष्णश्र मधुसूदन: । यक्षाश्ष राक्षसाश्षैव पिशाचाक्ष विशाम्पते
قال فايشامبايانا: «ودْوَيْبايانا (فياسا)، وشوكا، وكريشنا—مادوسودانا—ومعهم الياكشا، والراكشاسا، والبيشاشا، يا سيّد الرجال.»
Verse 21
एते चान्ये च बहवो योगसिद्धा: सहस्रश: । प्रजानाथ! उसी नदीके तटपर इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता, विश्वेदेव, मरुद्गण, गन्धर्व, अप्सराएँ, द्वैपायन व्यास, शुकदेव, मधुसूदन श्रीकृष्ण, यक्ष, राक्षस एवं पिशाच--ये तथा और भी बहुत-से पुरुष सहस्रोंकी संख्यामें योगसिद्ध हो गये हैं || १९-२० $ ।।
قال فايشامبايانا: «يا سيّد المخلوقات! على ضفة هذا النهر كان إندرا وسائر الآلهة، والفيشڤيديفات، وجموع الماروتات، والغاندارفات والأبساراسات—ومعهم دْوَيْبايانا فياسا، وشوكاديفا، ومادوسودانا شري كريشنا، والياكشا، والراكشاسا، والبيشاشا؛ هؤلاء وغيرهم كثير، بالآلاف، قد نالوا كمال اليوغا. وفي ذلك المخاض المقدّس لنهر ساراسفتي—الميمون الطاهر، قاهر الأعداء—…»
Verse 22
तत्र हत्वा पुरा विष्णुरसुरी मधुकैटभौ । आप्लुत्य भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे
هناك، في سالف الزمان، قتل فيشنو الكائنين الشيطانيين مَدْهُو وكَيْتَبْهَا؛ ثم اغتسل في ذلك المخاض المقدّس الأسمى والأفضل—يا خيرَ آلِ بهاراتا—(فتطهّر وتقدّس بذلك الفعل).
Verse 23
द्वैपायनश्व धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत । सम्प्राप्प परमं॑ योगं सिद्धि च परमां गत:
وأمّا دْوَيْبايانا، ذلك الحكيم ذو النفس المستقيمة، فقد اغتسل هناك بعينه، يا بهاراتا، فبلغ المقام الأعلى في اليوغا، ووصل إلى أسمى مراتب الكمال.
Verse 24
शत्रुओंको संताप देनेवाले भरतश्रेष्ठ। सरस्वतीके उस परम उत्तम कल्याणकारी पुण्यतीर्थमें पहले मधु और कैटभ नामक असुरोंका वध करके भगवान् विष्णुने स्नान किया था। भारत! इसी प्रकार धर्मात्मा द्वैपायन व्यासने भी उसी तीर्थमें गोता लगाया था। इससे उन्होंने परम योगको पाकर उत्तम सिद्धि प्राप्त कर ली ।।
قال فايشَمبايانا: يا خيرَ آلِ بهاراتا! إن ذلك المَعبرَ المقدّسَ على نهرِ سَرَسْوَتِي—الأشدَّ يُمنًا وبركةً ونفعًا، والذي يُلهِبُ الأعداء—قد تَقَدَّسَ قديمًا حين اغتسلَ فيه الإلهُ فيشنو بعد أن قتلَ الأسورَينِ المسمَّيَينِ مَدْهو وكَيْتَبْها. يا بهاراتا، وعلى هذا النحوِ نفسِه غاصَ ذوُ التقوى دْوَيْبايانا فياسا في ذلك التيرثا؛ فإذ بلغَ اليوغا العليا نالَ سِدّهيًا رفيعًا. وكذلك الزاهدُ العظيمُ أسيتا ديفالا، إذ اتخذَ اليوغا القصوى ملجأً في ذلك الموضعِ بعينه، بلغَ المقامَ السامي لمصافِّ الرِّشيّين.
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानके प्रसंगरमें बदरपाचनतीर्थका वर्णनविषयक अड्भतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال فايشَمبايانا: هكذا تنتهي الفقرة الثامنة والأربعون—ضمن شَليَه پَرفا، في قسم الصولجان (غَدَا-پَرفَن)—التي تصفُ حجَّ بالاديفا إلى التيِرثات، وفي سياق حكاية السارَسْوَتا توردُ خبرَ المَعبرِ المقدّس المسمّى بَدَرَپاجَنَ.
Verse 49
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने एकोनपज्चाशत्तमो<5 ध्याय:
هكذا تنتهي الفقرة التاسعة والأربعون من الشَليَه پَرفا في «شري مهابهاراتا»—ضمن قسم الصولجان (غَدَا-پَرفَن)—في سياق حجِّ بالاراما إلى التيِرثات، مُختَتِمةً الحكاية المعروفة باسم «سارَسْوَتا أوباخيانا». ويُعلن هذا الخاتمُ إغلاقًا رسميًا للمقطع، قبل أن يعود السردُ إلى الأفق الأخلاقي الأوسع للحرب.
Verse 636
शुभं तीर्थवरं तस्माद् रामतीर्थ जगाम ह | मुसलधारी बलरामजी वहाँ भी विधिपूर्वक स्नान तथा उत्तम भोजन-वस्त्रद्वारा ब्राह्मणोंका पूजन करके वहाँसे शुभ तीर्थप्रवर रामतीर्थमें चले गये
قال فايشَمبايانا: ومن ذلك التيِرثا المبارك الممتاز مضى بالاراما—حاملُ المُسَلَة (الصولجان)—إلى رامَ-تيرثا. وهناك أيضًا، على وفق الشعائر المقرّرة، اغتسل وكرّم البراهمة بطعامٍ طيبٍ وكسوةٍ حسنة؛ ثم غادر المكان ومضى قُدُمًا إلى الموضع المقدّس بالغ البركة المعروف باسم رامَ-تيرثا.
Frequently Asked Questions
Devala confronts a dharma-sankat between sustaining gārhasthya obligations (hospitality, offerings, and social distribution) and pursuing mokṣa through renunciation, especially when dependent beings and ancestral claims voice the cost of his withdrawal.
Extraordinary capability (siddhi) is subordinated to ethical purpose: the chapter frames liberation as requiring disciplined instruction, discernment, and a revaluation of merit-making rites in favor of stable inner mastery and non-attachment.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers meta-validation through narrative authority: siddhas delimit what is attainable by mere pursuit, and the devas’ subsequent discussion functions as commentary on authentic attainment and the criteria for recognizing spiritual excellence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.