Adhyaya 79
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — इरावान्-आवन्त्ययोः युद्धम्, घटोत्कच-भगदत्त-संघर्षः, मद्रेश्वर-विक्षेपः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Irāvān vs the Avanti princes; Ghaṭotkaca vs Bhagadatta; Śalya checked by the Mādrī twins)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha (War Narration under Bhīṣma’s Command) — Irāvān, Ghaṭotkaca, and allied engagements
Dhṛtarāṣṭra challenges Sañjaya’s reports, claiming they consistently depict the Pāṇḍavas as confident and unbroken while portraying the Kauravas as dispirited. Sañjaya responds with a calibrated defense: the Kauravas act with effort and courage, yet their effectiveness diminishes when facing the Pāṇḍava heroes—illustrated through a simile of sweet river-water becoming saline by association with the ocean—implying situational overpowering rather than intrinsic deficiency. Sañjaya further redirects blame to Dhṛtarāṣṭra’s earlier fault, presenting the war’s devastation as an outgrowth of governance failure and personal complicity, and notes rulers’ pursuit of merit and heaven through battle. The report then turns to morning’s escalation: Irāvān engages the Avanti brothers Anuvinda and Vinda in a close contest, disables horses and cuts bow and standard, kills the charioteer, and routs elements of the Kaurava host. Next, Ghaṭotkaca (Haiḍimba) charges Bhagadatta; Bhagadatta’s elephant-driven assault causes widespread Pāṇḍava disarray, and Ghaṭotkaca’s weapons are neutralized, prompting his retreat; Bhagadatta then presses into the Pāṇḍava formation. Finally, Śalya confronts Nakula and Sahadeva; despite resisting their arrow-storm, he is struck decisively by Sahadeva, loses consciousness, and is withdrawn by his charioteer. The Mādrī twins sound conches and advance, marking a localized morale shift.
Chapter Arc: संजय के वचन से धृतराष्ट्र के सामने कौरव-सेना का विराट, रत्नध्वजों से भरा, समुद्र-गर्जना-सा दृश्य उभरता है—मानो युद्धभूमि स्वयं एक चलायमान महासागर बन गई हो। → धृतराष्ट्र अपने पक्ष की शक्ति पर मुग्ध होकर पूछता-सा प्रतीत होता है कि यह सेना कैसे इतनी अनुरक्त, प्रसन्न और अनुशासित है; संजय कौरव-व्यवस्था, सारथियों-योद्धाओं की चुस्ती, और चयन की कठोरता का संकेत देता है—यहाँ मित्रता, उपकार, बन्धुता या कुल-गौरव नहीं, केवल युद्ध-योग्यता निर्णायक है। → कौरव-पक्ष के महावीरों की सूची और उनकी ‘गुप्त’ रचना-व्यवस्था का उद्घोष होता है—कृप, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, द्रोणि, शौबल, बाह्लिक आदि नामों के साथ सेना का ‘महोदधि’ जैसा पूर्ण विस्तार; उसी क्षण संजय का वाक्य चुभता है कि जो घट रहा है वह विधाता की पूर्व-रचना के अनुसार ही अवश्यंभावी है। → अध्याय कौरव-सेना के वैभव, अनुशासन और महात्मा-वीरों द्वारा संरक्षित विन्यास का चित्र पूरा करता है, पर साथ ही ‘दैव-नियत’ की छाया धृतराष्ट्र की आशा पर पड़ती है—शक्ति का गर्व भी नियति के आगे सीमित है। → छठे दिन के युद्ध का आरम्भ निकट है; यह महासेन्य-समुद्र जब टकराएगा, तो किसका पराक्रम किसे डुबोएगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें छठे दिनके युद्धका आरम्भविषयक पचद्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७५ ॥ अपना छा | अप्-#-#र+ षट्सप्ततितमो<ध्याय: धृतराष्ट्रकी चिन्ता धृतराष्ट्र रवाच एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविध॑ पुरा । व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय,धृतराष्ट्र बोले--संजय! इस प्रकार हमारी सेना अनेक गुणोंसे सम्पन्न है। अनेक अंगोंसे युक्त और अनेक प्रकारसे संगठित है तथा शास्त्रीय विधिसे उसकी व्यूहरचना की गयी है। अत: वह अमोघ (विजय पानेमें विफल न होनेवाली) है
قال دِهرتراشترا: «يا سنجيا، هكذا فإن جيشنا موهوبٌ بقوى كثيرة—متعدد الأجزاء، منظَّمٌ على وجوه شتّى. لقد صُفَّ وفق ما تقضي به المصنّفات؛ لذلك لا ينبغي أن يكون عقيمًا عن إحراز النصر.»
Verse 2
हृष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च न: सदा । प्रह्चमव्यसनोपेतं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्,हमारी यह सेना हमलोगोंपर सदा प्रसन्न और अनुरक्त रहनेवाली है। हमारे प्रति सर्वदा विनीतभाव रखती आयी है। यह किसी भी व्यसनमें नहीं फँसी है। पूर्वकालमें इसका पराक्रम देखा जा चुका है
إن جيشنا هذا بالغُ السرور، وهو لنا على الدوام مُحبٌّ موالٍ. وقد لزم تجاهنا أبداً خُلُقَ التواضع والاحترام. ولم يقع في شيءٍ من الآفات أو الإدمان. وقد شوهدت بأسُه وبطولتُه من قبلُ في سالف الزمان.
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् । लघुवृत्तायतप्रायं सारयोधमनामयम्
قال سنجيا: «لم يكن مُفرِطَ الكِبَر ولا صبيّاً؛ لا هزيلاً ولا بديناً. كانت عاداته خفيفة منضبطة، وقامته في الغالب طويلة متناسقة. وكان سائسَ عربةٍ مقتدراً ورجلاً سليماً من العِلَل.»
Verse 4
इसमें न कोई अत्यन्त बूढ़ा है, न बालक है, न अत्यन्त दुबला है और न अत्यन्त मोटा ही है। इसमें शीघ्र कार्य करनेवाले, प्राय: ऊँचे कदके लोग हैं। इस सेनाका प्रत्येक सैनिक सारखान् योद्धा और नीरोग है ।। आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् । असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम्,यहाँ सबने कवच एवं अस्त्र-शस्त्र धारण कर रखा है। अनेक प्रकारके बहुसंख्यक शस्त्रोंका संग्रह किया गया है। यहाँका एक-एक योद्धा खड्गयुद्ध, मल्लयुद्ध और गदायुद्धमें कुशल है
قال سنجيا: «في هذا الجيش لا يوجد شيخٌ مُفرِطٌ في الكِبَر، ولا طفل؛ ولا أحد شديد الهزال، ولا أحد بالغ السِّمَن. أكثرهم رجال طوال القامة، سريعي الإنجاز. وكل جنديٍّ في هذا الجيش محاربٌ مُجرَّبٌ صُلب، سليمُ البدن. وقد تجهّزوا جميعاً بالدروع والأسلحة، ولديهم مخزونٌ عظيم من شتّى أصناف العُدَد. وكل مقاتلٍ منهم حاذقٌ في قتال السيف، وفي المصارعة عن قرب، وفي قتال الصولجان.»
Verse 5
प्रासर्ड्ितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिन्दिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वश:,ये सैनिक प्रास, ऋष्टि, तोमर, लोहमय परिघ, भिन्दिपाल, शक्ति, मुसल, कम्पन, चाप तथा कणप आदि दूसरोंपर चलानेयोग्य विचित्र अस्त्रोंका युद्धमें प्रयोग करनेकी कलामें कुशल तथा मुष्टियुद्धमें भी सब प्रकारसे समर्थ हैं
قال سنجيا: «في ساحة القتال كانوا بالغَي الإتقان في استعمال أسلحة الرمي والأسلحة الثقيلة: الرماح، والحراب، والمزاريق، والهراوات الحديدية، والبهينديبالا، والشاكتي، والصولجانات؛ يصرّفونها على كل وجه.»
Verse 6
कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वश: । क्षेपणीयेषु चित्रेषु मुष्टियुद्धेषु च क्षमम्,ये सैनिक प्रास, ऋष्टि, तोमर, लोहमय परिघ, भिन्दिपाल, शक्ति, मुसल, कम्पन, चाप तथा कणप आदि दूसरोंपर चलानेयोग्य विचित्र अस्त्रोंका युद्धमें प्रयोग करनेकी कलामें कुशल तथा मुष्टियुद्धमें भी सब प्रकारसे समर्थ हैं
قال سنجيا: «إنهم متقنون تمام الإتقان للأسلحة التي تُدوَّر أو تُلوَّح، وللقسيّ، ولمقذوفاتٍ من طراز كَنَپَ؛ ماهرون في توظيف كل صنفٍ من الأسلحة القابلة للرمي على اختلافها؛ وهم كذلك قادرون غاية القدرة في القتال بالأيدي والاشتباك القريب.»
Verse 7
अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्,हमारी इस सेनाको थधरनुर्वेदका प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त है। इसके सैनिकोंने व्यायाम (अस्त्र-शस्त्रोंके अभ्यास)-में भी अधिक परिश्रम किया है। ये शस्त्रग्रहणसे सम्बन्ध रखनेवाली सभी विद्याओंमें पारंगत हैं
قال سنجيا: «إن جيشنا قد نال إتقانًا مباشرًا، عن خبرةٍ ومعاينة، لعلوم الحرب؛ وقد كابد كذلك مشقة التدريب والتمرين المنضبط. وفي كل فنٍّ من فنون المعرفة المتصلة بحمل السلاح واستعماله، فإن هؤلاء المحاربين قد بلغوا الغاية في الإحكام.»
Verse 8
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तप्लुते | सम्यक् प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्
قال سنجيا: «كان حاذقًا في امتطاء العربة والقفز إليها، وفي الانسحاب السريع والاندفاع المباغت، وفي إحسان استعمال السلاح—خبيرًا سواء في الدفع إلى الأمام أو في التراجع أثناء القتال.»
Verse 9
ये हाथी, घोड़े आदि सवारियोंपर चढ़ने, उतरने, आगे बढ़ने, बीचमें ही कूद पड़ने, अच्छी तरह प्रहार करने, चढ़ाई करने और पीछे हटनेमें भी प्रवीण हैं ।। नागाश्वरथयानेषु बहुश: सुपरीक्षितम् | परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्,हाथी, घोड़े, रथ आदिकी सवारियोंद्वारा रणयात्रा करनेमें इस सेनाकी अनेक प्रकार परीक्षा की जा चुकी है। परीक्षा करके प्रत्येक सैनिकको उसकी योग्यताके अनुकूल यथोचित वेतन दे दिया गया है
قال سنجيا: «أولئك المحاربون بارعون في كل مناورة تتصل بالركائب: امتطاء الفيلة والخيول والنزول عنها، والتقدّم، والوثوب إلى القتال في اللحظة الحاسمة، وإيقاع الضربات النافذة، والصعود في الهجوم، والانسحاب على نظام. وقد اختُبرت كفاءتهم في الفيلة والخيول والعربات مرارًا؛ وبعد التمحيص على وجه الحق، أُعطي كل واحدٍ منهم أجره بما يوافق العدل.»
Verse 10
न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्तत: । न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहै:,इनमेंसे किसीको मित्रोंकी गोष्ठीसे लाकर, सामान्य उपकार करके, भाई-बन्धु होनेके कारण, सौहार्दवश अथवा बलप्रयोग करके सेनामें सम्मिलित नहीं किया गया है। जो कुलीन नहीं हैं, ऐसे लोगोंका भी इस सेनामें संग्रह नहीं हुआ है
قال سنجيا: «لم يُجلب أحدٌ إلى هذا الجيش بمجالس الأصدقاء، ولا بفضلٍ عابر، ولا لمجرّد ذريعة القرابة. ولم يُستجلبوا كذلك بدافع المودّة أو بالقهر والإكراه؛ ولم يقع تجنيدٌ لمن ليس من ذوي النسب الشريف.»
Verse 11
समृद्धजनमार्य च तुष्टसम्बन्धिबान्धवम् | कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च,हमारी सेनामें जो लोग हैं, वे सब समृद्धिशाली और श्रेष्ठ हैं। उनके सगे-सम्बन्धी, भाई- बन्धु भी संतुष्ट हैं। इन सबपर हमारी ओरसे विशेष उपकार किया गया है। ये सभी यशस्वी और मनस्वी हैं
قال سنجيا: «يا ذا النبل، إن رجال جيشنا أهلُ غنى وشرفُ نسب. وقد رضي أقرباؤهم وذووهم، لأن جانبنا أغدق عليهم من الإحسان الكثير. إنهم ذوو صيتٍ وسموّ نفس—رجال عزمٍ وإرادة.»
Verse 12
स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभि: । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम्,तात! जिनके कार्य और व्यवहारको कई बार देखा गया है, ऐसे मुख्य-मुख्य स्वजनोंद्वारा, जो लोकपालके समान पराक्रमी हैं, इस सेनाका पालन-पोषण होता है। यह सम्पूर्ण जगतमें विख्यात है
يا بُنيّ، إن هذا الجيش تُعنى به وتَحميه جماعةٌ كثيرة من ذوي القربى الأعيان، ممن شوهدت أعمالهم وسيرتهم مرارًا؛ وهم أشداء كـ«لوكابالا» حُرّاس العالم. وهذا أمرٌ ذائع الصيت في أرجاء الدنيا.
Verse 13
बहुभि: क्षत्रियैर्गुप्त पृथिव्यां लोकसम्मतै: । अस्मानभिगतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:,जो अपने वीरताके लिये भूमण्डलमें विख्यात तथा लोकमें सम्मानित हैं, ऐसे बहुत-से क्षत्रिय अपनी इच्छासे ही सेना और सेवकोंके साथ हमारे पास आये हैं, उनके द्वारा यह कौरव-सेना सुरक्षित है
إن جيش الكورو هذا مصونٌ بكثير من الكشاتريا، المشهورين في أرجاء الأرض ببأسهم، المكرّمين عند الناس. لقد أقبلوا إلينا طوعًا، ومعهم جموعهم وأتباعهم؛ وبهم يأمن جيش الكورو.
Verse 14
महोदधिमिवापूर्णमापगाभि: समन्ततः । अपक्षै: पक्षिसंकाशै रथैनगिश्व संवृतम्
قال سنجيا: «كان يبدو كمحيطٍ عظيمٍ ممتلئٍ حتى الحافة، تغذّيه من كل جانب أنهارٌ جليلة؛ تحيط به العربات الحربية والفيلة، ومعها كائناتٌ بلا أجنحة تشبه الطير».
Verse 15
हमारी यह सेना महासागरके समान सब ओरसे परिपूर्ण है। इसमें बिना पंखके ही पक्षियोंके समान तीव्र गतिसे चलनेवाले रथ और हाथी इस प्रकार आकर मिलते हैं, जैसे समुद्रमें सब ओरसे नदियाँ आकर गिरती हैं ।। नानायोधजल भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम्,नाना प्रकारके योद्धा ही इस सैन्यसागरके जल हैं, वाहन ही उसमें उठती हुई छोटी- बड़ी तरंगें हैं। इसमें क्षेपणी, खड्ग, गदा, शक्ति, बाण और प्रास आदि अस्त्र-शस्त्र जल- जन्तुओंके समान भरे पड़े हैं
قال سنجيا: «إن جيشنا كمحيطٍ عظيمٍ ممتلئٍ من كل جانب. العربات والفيلة—سريعة كأنها طيرٌ وإن كانت بلا أجنحة—تتدفق إليه من كل جهة كما تصب الأنهار في البحر. وفي ذلك المحيط من الجند، أصنافُ المقاتلين هي مياهه، والمراكبُ أمواجه الصغرى والكبرى المتلاطمة، وهو يعجّ بالسلاح—المقاليع والمقذوفات، والسيوف، والهراوات، والرماح، والسهام، والحراب—ككائنات البحر المكتظة في الأعماق».
Verse 16
ध्वजभूषणसम्बाधं रत्नपट्टसुसंचितम् । परिधावद्धिरश्रैश्न वायुवेगविकम्पितम्
قال سنجيا: «وكان لواء العربة مزدحمًا بالحُليّ، مُرصَّعًا بأشرطةٍ من الجواهر؛ تهزّه شدة الريح حين كانت الخيول السريعة تعدو من حوله».
Verse 17
द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्त च कृतवर्मणा,द्रोणाचार्य, भीष्म, कृतवर्मा, कृपाचार्य, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, शकुनि तथा बाह्लिक आदि प्रमुख वीरों तथा अन्य शक्तिशाली महामनस्वी लोगोंद्वारा मेरी सेना सदा सुरक्षित रहती है। ऐसी सेना भी यदि संग्राममें मारी गयी तो इसमें हमलोगोंका पुरातन प्रारब्ध ही कारण है
قال سنجيا: «إن جيشي محفوظٌ على الدوام أشدَّ الحفظ—تستره درونا وبيشما، ويحرسه كذلك كريتَفارمان، ويدافع عنه أبطالٌ كبار مثل كريبا، ودُحشاسَنا، وجيَيدرَثا، وبهاگَدَتّا، وفيكارنا، وأشوَتّها ما، وشكوني، وباهليكا، وغيرهم من ذوي القوة وعِظَم الهمة. ومع ذلك، إن قُتِل جيشٌ كهذا في ساحة القتال، فليس السبب إلا قَدَرَنا القديم الذي قد بدأ جريانه (prārabdha).»
Verse 18
कृपदु:शासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा । भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्विकैः,द्रोणाचार्य, भीष्म, कृतवर्मा, कृपाचार्य, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, शकुनि तथा बाह्लिक आदि प्रमुख वीरों तथा अन्य शक्तिशाली महामनस्वी लोगोंद्वारा मेरी सेना सदा सुरक्षित रहती है। ऐसी सेना भी यदि संग्राममें मारी गयी तो इसमें हमलोगोंका पुरातन प्रारब्ध ही कारण है
قال سنجيا: «إن جيشي يُصان على الدوام بحماية أبطالٍ أشدّاء—كريبا ودوريودھانا، وكذلك جيَيدرَثا ومن معه؛ وبهاگَدَتّا وفيكارنا؛ وبأشوَتّها ما وشكوني وباهليكا. ومع ذلك، إن كانت هذه الجموع المحروسة تُحصد في القتال، فلا بد أن السبب هو قَدَرُنا القديم الذي قد نضج.»
Verse 19
गुप्तं प्रवीरैलोकिश्व॒ सारवद्धिर्महात्मभि: । यदहन्यत संग्रामे देवमत्र पुरातनम्,द्रोणाचार्य, भीष्म, कृतवर्मा, कृपाचार्य, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, अश्वत्थामा, शकुनि तथा बाह्लिक आदि प्रमुख वीरों तथा अन्य शक्तिशाली महामनस्वी लोगोंद्वारा मेरी सेना सदा सुरक्षित रहती है। ऐसी सेना भी यदि संग्राममें मारी गयी तो इसमें हमलोगोंका पुरातन प्रारब्ध ही कारण है
قال سنجيا: «مع أن جيشي كان على الدوام محروسًا بأبطالٍ عظام—سادةٍ بين الناس، خبروا لبَّ الحرب، وسمتْ نفوسهم—فقد سُحق مع ذلك في القتال. وفي هذا، إنما السبب هو قَدَرُنا القديم (daiva) الذي قُضي منذ زمن بعيد.»
Verse 20
नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषा: । ऋषयो वा महाभागा: पुराणा भुवि संजय,संजय! इस भूतलपर इतनी बड़ी सेनाका जमाव मनुष्योंने कभी नहीं देखा होगा अथवा प्राचीन महाभाग ऋषियोंने भी नहीं देखा होगा
قال سنجيا: «ما شهد الناس قطُّ استعدادًا للحرب بهذا الاتساع. ولا، يا سنجيا، شهد الحكماءُ الرُّسُلُ القدماءُ، ذوو الحظ العظيم على هذه الأرض، حشدًا للقوى كهذا.»
Verse 21
ईदृशो5पि बलौघस्तु संयुक्त: शस्त्रसम्पदा । वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद् भागधेयत:,इतना बड़ा सैन्यसमुदाय शस्त्रसम्पत्तिसे संयुक्त होनेपर भी यदि संग्राममें विनष्ट हो रहा है, तो इसमें भाग्यके सिवा और क्या कारण हो सकता है?
قال سنجيا: «حتى هذا الحشد العظيم من الجند، مع أنه مكتمل السلاح والعدة ووسائل القتال، يُقطع ويُصرَع في المعركة. فأيُّ سببٍ آخر يمكن أن يكون، سوى القدر—النصيب المقسوم لكل امرئ؟»
Verse 22
विपरीतमिदं सर्व प्रतिभाति हि संजय । यत्रेदृशं॑ बल॑ घोरं पाण्डवान्नातरद् रणे,संजय! यह सब कुछ मुझे विपरीत जान पड़ता है कि ऐसा भयंकर सैन्यसमूह भी वहाँ युद्धमें पाण्डवोंसे पार नहीं पा सका
قال سانجيا: «إنّ هذا كلَّه يبدو لي على خلاف ما يُنتظر تمامًا، يا سانجيا—كيف لعُصبةٍ من القوّة المروِّعة هناك في ساحة القتال أن تعجز عن قهر الباندافا؟»
Verse 23
पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागता: । युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथावध्यत संजय,संजय! निश्चय ही पाण्डवोंके लिये देवता आकर मेरी सेनाके साथ युद्ध करते हैं, तभी तो वह प्रतिदिन मारी जा रही है
قال سانجيا: «لأجل الباندافا اجتمعت الآلهة هناك يقينًا. إنهم يقاتلون جيشي؛ ولذلك يُحَصَد جيشي يومًا بعد يوم، يا سانجيا!»
Verse 24
उक्तो हि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यश: । न च जग्राह तन्मन्द: पुत्रो दुर्योधनो मम,विदुरने नित्य ही हित और लाभकी बातें बतायीं; परंतु मेरे मूर्ख पुत्र दुर्योधनने नहीं माना। तात! मैं समझता हूँ, महात्मा विदुर सर्वज्ञ हैं। इसीलिये पहले ही उनकी बुद्धिमें ये सब बातें आ गयी थीं। आज जो कुछ प्राप्त हुआ है, यह पहले ही उनकी दृष्टिमें आ गया था
قال سانجيا: «لقد كان فيدورا يكلّمني مرارًا بما هو نافعٌ وصالح. غير أنّ ابني الغليظ الفهم، دوريودانا، لم يقبل تلك المشورة. وإني لأدرك أنّ فيدورا، عظيم النفس، كأنه عليمٌ بكل شيء؛ فلذلك كانت هذه العواقب قد نهضت في ذهنه من قبل، وكانت في نطاق رؤيته سلفًا.»
Verse 25
तस्य मन्ये मति: पूर्व सर्वज्ञस्य महात्मन: । आसीद् यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा,विदुरने नित्य ही हित और लाभकी बातें बतायीं; परंतु मेरे मूर्ख पुत्र दुर्योधनने नहीं माना। तात! मैं समझता हूँ, महात्मा विदुर सर्वज्ञ हैं। इसीलिये पहले ही उनकी बुद्धिमें ये सब बातें आ गयी थीं। आज जो कुछ प्राप्त हुआ है, यह पहले ही उनकी दृष्टिमें आ गया था
قال سانجيا: «إني أرى أن فطنة فيدورا، عظيم النفس—كأنه عليمٌ بكل شيء—قد أدركت هذا من قبل، يا سيدي. فما وقع اليوم كان قد رآه منذ زمن بعيد.»
Verse 26
अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा । पुरा धात्रा यथा सूष्टं तत् तथा नैतदन््यथा,संजय! अथवा यह सब प्रकारसे ऐसा ही होनेवाला था। विधाताने जो पहलेसे रच रखा है, वह उसी रूपमें होता है, उसे कोई बदल नहीं सकता
أو لعلّ الأمر، يا سانجيا، كان مقدّرًا أن يقع على هذا النحو بعينه. فما صاغه المُدبِّر منذ القدم يقع على تلك الصورة نفسها؛ ولا يمكن أن يكون على غير ذلك.
Verse 76
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि धृतराष्ट्रचिन्तायां षट्सप्ततितमो<्ध्याय:
وهكذا، في «المهابهاراتا» الممجَّدة، ضمن «بارفا بهيشما»—وخاصةً في القسم المتعلّق بسقوط بهيشما—يُختَتم هنا الفصل السادس والسبعون، الذي يدور حول خواطر دريتاراشترا القلِقة. وتشير خاتمةُ النص إلى وقفةٍ في السرد، وتُبرز أن منعطف الحرب (سقوط بهيشما) لا يُصوَّر حدثًا ميدانيًا فحسب، بل أزمةً أخلاقيةً ووجدانيةً للملك الأعمى، إذ إن تعلّقه ومحاباته قد نضجا الآن إلى قلقٍ وتوجّسٍ ونُذُرٍ قاتمة.
Verse 166
अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत् । ध्वज और आभूषणोंसे भरी हुई यह सेना रत्नजटित पताकाओंसे व्याप्त है। दौड़ते हुए घोड़ोंसे जो इस सेनाका चंचल होना है, वही वायुवेगसे इस समुद्रका कम्पन है। सागरसदूश यह विशाल सेना देखनेमें अपार है और निरन्तर गर्जन करती रहती है
قال سنجيا: «كانت تزأر كأن لا حدّ لها—عظيمةً جليلةً كالبحر نفسه. جيشٌ مكتظّ بالرايات والحُليّ، تغشاه الألوية المرصّعة بالجواهر، فكأنه بحرٌ متحرّك؛ واضطرابه الذي تُحدثه الخيول المندفعة كارتجاف المحيط تحت دفع الريح. وللناظر يبدو غير متناهٍ، ولا ينقطع دويّه المجلجل.»
Frequently Asked Questions
The tension is between narrative partiality and moral accountability: Dhṛtarāṣṭra interprets repeated Kaurava setbacks as biased reporting, while Sañjaya reframes the issue as consequence—valor may be present, but leadership failures and accumulated causes make defeat predictable.
Sañjaya’s counsel emphasizes that outcomes in statecraft and conflict cannot be separated from antecedent choices; lament is unproductive when the crisis is self-generated, and rulers must recognize how policy errors propagate into collective catastrophe.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter’s meta-level function is archival and diagnostic—linking battlefield events to responsibility and causation within the epic’s broader ethical framework.