Shloka 15
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — इरावान्-आवन्त्ययोः युद्धम्, घटोत्कच-भगदत्त-संघर्षः, मद्रेश्वर-विक्षेपः
Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Irāvān vs the Avanti princes; Ghaṭotkaca vs Bhagadatta; Śalya checked by the Mādrī twins
हमारी यह सेना महासागरके समान सब ओरसे परिपूर्ण है। इसमें बिना पंखके ही पक्षियोंके समान तीव्र गतिसे चलनेवाले रथ और हाथी इस प्रकार आकर मिलते हैं, जैसे समुद्रमें सब ओरसे नदियाँ आकर गिरती हैं ।। नानायोधजल भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम्,नाना प्रकारके योद्धा ही इस सैन्यसागरके जल हैं, वाहन ही उसमें उठती हुई छोटी- बड़ी तरंगें हैं। इसमें क्षेपणी, खड्ग, गदा, शक्ति, बाण और प्रास आदि अस्त्र-शस्त्र जल- जन्तुओंके समान भरे पड़े हैं
nānāyodhajalaṁ bhīmaṁ vāhanormitarajdhiṇam | kṣepaṇy-asigadāśaktiśara-prāsa-samākulam ||
قال سنجيا: «إن جيشنا كمحيطٍ عظيمٍ ممتلئٍ من كل جانب. العربات والفيلة—سريعة كأنها طيرٌ وإن كانت بلا أجنحة—تتدفق إليه من كل جهة كما تصب الأنهار في البحر. وفي ذلك المحيط من الجند، أصنافُ المقاتلين هي مياهه، والمراكبُ أمواجه الصغرى والكبرى المتلاطمة، وهو يعجّ بالسلاح—المقاليع والمقذوفات، والسيوف، والهراوات، والرماح، والسهام، والحراب—ككائنات البحر المكتظة في الأعماق».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse conveys the overwhelming magnitude and momentum of war: individual fighters and weapons become like natural forces in an oceanic surge. Ethically, it underscores how conflict can appear impersonal and irresistible, heightening the need for discernment (dharma) amid collective violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra, describing the Kaurava host as an ocean into which chariots and elephants flow like rivers, and within which weapons swarm like sea-creatures—an image meant to communicate the army’s vastness, density, and terrifying readiness for battle.