Adhyaya 112

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठका ई “लोक मिलाकर कुल ६० ई “लोक हैं।] न२्डचप्स्सिलििस्स ह्य ४ «आर नवाधिकशततमो<्ध्याय: भीष्म और दुर्योधनका संवाद तथा भीष्मके द्वारा लाखों सैनिकोंका संहार धृतराष्ट्र रवाच कथं शिखण्डी गाड्रेयमभ्यधावत्‌ पितामहम्‌ । पाज्चाल्य: समरे क्ुद्धों धर्मात्मानं यतव्रतम्‌,धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! पांचालराजकुमार शिखण्डीने समरभूमिमें कुपित होकर नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले धर्मात्मा पितामह गंगानन्दन भीष्मपर किस प्रकार धावा किया?

قال دِهْرِتَراشْتْرَة: «يا سنجيا! كيف اندفع شيخاندي، أمير البانچالا، في غضب المعركة، نحو الجدّ الأكبر بهيشما—ابن الغانغا—وهو تقيّ النفس ثابتٌ على انضباط نذره؟»

Verse 2

के5रक्षन्‌ पाण्डवानीके शिखण्डिनमुदायुधा: । त्वरमाणास्त्वराकाले जिगीषन्तो महारथा:,पाण्डवोंकी सेनाके किन-किन वीर महारथियोंने अस्त्र-शस्त्र लेकर विजयकी अभिलाषासे उस शीघ्रताके समय अपनी शीघ्रकारिताका परिचय देते हुए शिखण्डीका संरक्षण किया?

قال سنجيا: «في جيش الباندافا، أيُّ الفرسان العظام من مقاتلي العربات، وقد حملوا أسلحتهم، حمَوا شيخاندين—مسرعين في لحظة الشدة، متطلعين إلى الظفر، مُظهرين عزماً خاطفاً في خضمّ المعمعة؟»

Verse 3

कथं शान्तनवो भीष्म: स तस्मिन्‌ दशमे5हनि । अयुध्यत महावीर्य: पाण्डवै: सहसूंजयै:,महापराक्रमी शान्तनुनन्दन भीष्मने दसवें दिन पाण्डवों तथा सूंजयोंके साथ किस प्रकार युद्ध किया?

قال سنجيا: «كيف قاتل بهيشما، ابن شانتانو—عظيم البأس جليل الشجاعة—في ذلك اليوم العاشر ضد الباندافا ومعهم السِرِنْجَيَة؟»

Verse 4

न मृष्यामि रणे भीष्म प्रत्युद्यातं शिखण्डिना । कच्चिन्न रथभड्ढो5स्य धरनुर्वाशीर्यतास्यत:,रणक्षेत्रमें शिखण्डीने भीष्मपर आक्रमण किया, यह मुझसे सहन नहीं हो रहा है। कहीं उनका रथ तो नहीं टूट गया था अथवा बाणोंका प्रहार करते-करते उनके धनुषके टुकड़े- टुकड़े तो नहीं हो गये थे?

قال سنجيا: «لا أطيق، يا بهيشما، أن يتقدّم شيخاندين عليك في ساحة القتال. أخبرني—أما تحطّمت عربته؟ أم لم يتشظَّ قوسه قطعاً وهو يواصل الرمي بلا انقطاع؟»

Verse 5

संजय उवाच नाशीर्यत धनुश्चलास्य रथभज़ोी न चाप्यभूत्‌ । युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ

قال سنجيا: «يا فحلَ آلِ بهاراتا، إذ كان بهيشما يقاتل في غمار المعركة، لم يتشظَّ قوسه، ولم يتزعزع سائسُ عربته.»

Verse 6

निघ्नतः समरे शत्रूज्शरै: संनतपर्वभि: । संजयने कहा--भरतश्रेष्ठ! संग्राममें युद्ध करते समय भीष्मके न तो धनुषके ही टुकड़े-टुकड़े हुए थे और न उनका रथ ही टूटा था। वे समरभूमिमें झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते जा रहे थे ।। अनेकशतसाहस्रास्तावकानां महारथा:,राजन्‌! आपके कई लाख महारथी, हाथी और घोड़े सुसज्जित हो पितामह भीष्मको आगे करके युद्धके लिये बढ़ रहे थे

قال سنجيا: «يا خيرَ آلِ بهاراتا، في لُجّة القتال لم يتشظَّ قوسُ بهيشما، ولم تُكسر عربتُه. وفي ساحة الحرب ظلّ يصرع الأعداء ويقتلهم بسهامٍ معقوفةِ المفاصل، ثابتَ الجأش، يدفع المعركة إلى الأمام تحت القانون القاسي للسلاح.»

Verse 7

तथा दन्तिगणा राजन्‌ हयाश्रैव सुसज्जिता: । अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम्‌,राजन्‌! आपके कई लाख महारथी, हाथी और घोड़े सुसज्जित हो पितामह भीष्मको आगे करके युद्धके लिये बढ़ रहे थे

قال سانجيا: «وكذلك يا أيها الملك، تقدّمت جموع الفيلة والخيول المُحكَمة العُدّة إلى القتال، وقد جعلوا الجدَّ الأكبر بهيشما في المقدّمة.»

Verse 8

यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समितिज्जय: । पार्थानामकरोदू भीष्म: सततं समितिक्षयम्‌,कुरुनन्दन! युद्धविजयी भीष्म अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार रणक्षेत्रमें कुन्तीकुमारोंके सैनिकोंका निरन्तर संहार कर रहे थे

قال سانجيا: «يا سليل الكورو، وفاءً بنذره، كان بهيشما—الظافر في المعارك على الدوام—يُنزِل بقوات الباندافا هلاكًا متتابعًا لا ينقطع.»

Verse 9

युध्यमानं महेष्वासं विनिध्नन्तं पराउशरै: । पज्चाला: पाण्डवै: सार्ध सर्वे ते नाभ्यवारयन्‌,बाणोंद्वारा शत्रुओंको मारते हुए युद्धपरायण महा-धनुर्धर भीष्मको पाण्डवोंसहित सारे पांचाल योद्धा भी आगे बढ़नेसे रोक न सके

قال سانجيا: «وبينما كان بهيشما، الرامي العظيم، يقاتل ويصرع الأعداء بسهامٍ حادّة، لم يستطع جميع البانشالا مع الباندافا أن يوقفوا تقدّمه.»

Verse 10

दशमे5हनि सम्प्राप्ते ततस्तां रिपुवाहिनीम्‌ । कीर्यमाणां शितैर्बाणै: शतशो5थ सहसत्रश:,दसवें दिन शत्रुकी सेनापर भीष्मके द्वारा सैकड़ों और हजारों पैने बाणोंकी वर्षा की जाने लगी परंतु पाण्डव इसे रोक न सके

قال سانجيا: «فلما أتى اليوم العاشر من القتال، أُمطِرت تلك الجموع بوابلٍ من السهام الحادّة—مئاتٍ ثم آلافًا—غير أنّ الباندافا لم يقدروا على صدّ ذلك المطر الكاسح من المقذوفات.»

Verse 11

न हि भीष्म महेष्वासं पाण्डवा: पाण्डुपूर्वज । अशवनुवन्‌ रणे जेतुं पाशहस्तमिवान्तकम्‌,पाण्डुके ज्येष्ठ भ्राता धृतराष्ट्र! पाशधारी यमराजके समान महाधनुर्धर भीष्मको युद्धमें जीतनेके लिये पाण्डव कभी समर्थ न हो सके

قال سانجيا: «يا دْهريتاراشترا، يا أخا باندو الأكبر، ما استطاع الباندافا قطّ في ساحة القتال أن يقهروا بهيشما صاحب القوس الجبّار؛ فقد كان كالموت نفسه، بيده الحبلُ الملتفّ، قوةً لا تُقاوَم.»

Verse 12

अथोपायान्महाराज सव्यसाची धनंजय: । त्रासयन्‌ रथिन: सर्वान्‌ बीभत्सुरपराजित:,महाराज! तदनन्तर किसीसे परास्त न होनेवाले और बायें हाथसे भी बाण चलानेमें समर्थ धनंजय अर्जुन समस्त रथियोंको भयभीत करते हुए उनके निकट आये

قال سنجيا: ثمّ، أيها الملك، تقدّم دهننجايا أرجونا—المشهور بلقب «سَفْيَسَاتشي» لتساوي مهارته بكلتا يديه—نحوهم. ولمّا كان لا يُقهَر في القتال، بثّ بيبهتسو المهيب الرعب في قلوب جميع مقاتلي العربات وهو يدنو.

Verse 13

सिंहवद्‌ विनदन्नुच्चैर्धनुरज्या विक्षिपन्‌ मुहुः । शरौघान्‌ विसृजन्‌ पार्थो व्यचरत्‌ कालवदू रणे,वे कुन्तीकुमार सिंहके समान उच्चस्वरसे गर्जना करते हुए बारंबार अपने धनुषकी डोरी खींचते और बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए रणक्षेत्रमें कालके समान विचरते थे

قال سنجيا: زأرَ بارثا (أرجونا) ابن كونتي زئيرَ الأسد عاليًا، وكان يكرّر شدَّ وتر قوسه وإطلاقه، ويُرسل سيولًا من السهام؛ فكان يجول في ساحة القتال كأنه «كالا»—الزمن ذاته.

Verse 14

तस्य शब्देन वित्रस्तास्तावका भरतर्षभ । सिंहस्येव मृगा राजन्‌ व्यद्रवन्त महाभयात्‌,राजन! भरतश्रेष्ठ! जैसे सिंहके शब्दसे अत्यन्त भयभीत होकर मृग भाग जाते हैं, उसी प्रकार अर्जुनके सिंहनादसे संत्रस्त हुए आपके सैनिक महान्‌ भयके कारण भागने लगे

قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، عند سماع ذلك الصوت، ارتاعت جموعُك. وكما تفرّ الظباء إذا سمعت زئير الأسد، كذلك ولّوا هاربين في خوف عظيم».

Verse 15

जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा त्वत्सैन्यं चाभिपीडितम्‌ । दुर्योधनस्ततो भीष्ममब्रवीद्‌ भूशपीडित:,पाण्डुनन्दन अर्जुनको जीतते और आपकी सेनाको पीड़ित होती देख दुर्योधन अत्यन्त पीड़ित होकर भीष्मसे बोला--

قال سنجيا: ولمّا رأى ابنَ باندو ظافرًا، ورأى جيشك واقعًا تحت ضغط شديد، خاطب دُريودهنَةُ—وقد أثقلته الكآبة—الشيخَ بهيشما.

Verse 16

एष पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्वः कृष्णसारथि: । दहते मामकानू्‌ सर्वान्‌ कृष्णवर्त्मेव काननम्‌,'तात! ये श्वेत घोड़ोंवाले पाण्डुपुत्र अर्जुन, जिनके सारथि श्रीकृष्ण हैं, मेरे सारे सैनिकोंको उसी प्रकार दग्ध करते हैं, जैसे दावानल वनको

قال سنجيا: «يا أبتِ، هذا ابنُ باندو—أرجونا—ذو الخيل البيض، وكريشنا سائسُ عربته. إنه يحرق جنودنا جميعًا كما تلتهم نارُ الهشيم الغابة.»

Verse 17

पश्य सैन्यानि गाड़्ेय द्रवमाणानि सर्वश: । पाण्डवेन युधां श्रेष्ठ काल्यमानानि संयुगे,'योद्धाओंमें श्रेष्ठ गंगानन्दन! देखिये, मेरी सेनाएँ सब ओर भाग रही हैं और अर्जुन युद्धस्थलमें खड़े हो उन्हें खदेड़ रहे हैं

قال سَنجايا: «انظر، يا سليل الغانغا—يا خيرَ المحاربين! إنّ جيوشي تفرّ في كلّ اتجاه، بينما الباندَفي (أرجونا) ثابتٌ في قلب المعمعة، يطاردهم ويدفعهم دفعًا ويُضيّق عليهم بشدّة».

Verse 18

यथा पशुगणान्‌ पाल: संकालयति कानने । तथेदं मापकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन,'शत्रुओंको संताप देनेवाले पितामह! जैसे चरवाहा जंगलमें पशुओंको हाँकता है, उसी प्रकार मेरी यह सेना अर्जुनके द्वारा हाँकी जा रही है

قال سَنجايا: «يا مُحْرِقَ الأعداء! كما يسوق الراعي قطيعَ الدوابّ في الغابة، كذلك جيشنا العظيم هذا يُساق ويُطوَّق ويُدفع على يد أرجونا.»

Verse 19

धनंजयशरैर्भग्नं द्रवमाणं ततस्ततः । भीमोथ प्येवं दुराधर्षो विद्राववति मे बलम्‌,“धनंजयके बाणोंसे आहत हो व्यूह भंग करके इधर-उधर भागनेवाली मेरी सेनाको ये दुर्धर्ष वीर भीमसेन भी पीछेसे खदेड़ रहे हैं

قال سَنجايا: «لقد تحطّم جيشي بسِهام دَهنَنْجَيا، فانكسر صفّه وتفرّق هاربًا هنا وهناك. وها هو الآن حتى بِهيما، ذلك المحارب الذي لا يُستطاع دفعه، يطارد رجالي ويدفعهم إلى الفرار.»

Verse 20

सात्यकिश्रेकितानश्च माद्रीपुत्रो च पाण्डवौ । अभिमन्यु: सुविक्रान्तो वाहिनीं द्रवते मम

قال سَنجايا: «سَاتْيَكِي وشْرِكِيتَانَا، والباندَفي ابنُ مَادْرِي، ومعهما أبهِمَنيُو بالغُ البأس—هؤلاء هم الذين يدفعون جيشي الآن إلى الفرار.»

Verse 21

'धृष्टद्युम्न तथा शूरवीर राक्षस घटोत्कचने भी सहसा इस महासमरमें आकर मेरी सेनाको मार भगाया है

قال سَنجايا: «دْهْرِشْتَديُومْنَ، ومعه أيضًا الغولُ (الرّاكشَسَ) البطلُ غَهاتوتكَتشا—هذان الاثنان، إذ اندفعا فجأةً إلى هذا القتال العظيم، صرعا رجالي وأوقعا جيشي في الفرار.»

Verse 22

वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वरेतैर्महारथै: । नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत,“भारत! इन सब महारथियोंद्वारा मारी जाती हुई अपनी सेनाको मैं युद्धमें ठहरानेके लिये आपके सिवा दूसरा कोई आश्रय नहीं देखता। देवतुल्य पराक्रमी पुरुषसिंह! केवल आप ही उसकी रक्षामें समर्थ हैं। अतः हम पीड़ितोंके लिये आप शीघ्र ही आश्रयदाता होइये'

قال سنجيا: «يا بهاراتا! وجيشُنا يُقطَّع على أيدي هؤلاء المقاتلين العظام على العربات، لا أرى سبيلاً آخر—لا للثبات في الميدان ولا لمواصلة القتال—إلا أنت. أنت وحدك القادر على حمايته؛ فكن سريعاً ملجأً لنا نحن المبتلين.»

Verse 23

ऋते त्वां पुरुषव्याप्र देवतुल्यपराक्रम । पर्याप्तस्तु भवाज्शीघ्रं पीडितानां गतिर्भव,“भारत! इन सब महारथियोंद्वारा मारी जाती हुई अपनी सेनाको मैं युद्धमें ठहरानेके लिये आपके सिवा दूसरा कोई आश्रय नहीं देखता। देवतुल्य पराक्रमी पुरुषसिंह! केवल आप ही उसकी रक्षामें समर्थ हैं। अतः हम पीड़ितोंके लिये आप शीघ्र ही आश्रयदाता होइये'

قال سنجيا: «يا نمرَ الرجال، يا من تماثل بأسُه بأسَ الآلهة! لا أرى، من دونك، ملجأً يثبّت جيشنا وهو يُقطَّع على أيدي هؤلاء المقاتلين العظام على العربات. أنت وحدك كافٍ لحمايته. فكن سريعاً لنا ظلاً وسبيلَ نجاةٍ ونحن في شدةٍ وضيق.»

Verse 24

संजय उवाच एवमुक्तो महाराज पिता देवब्रतस्तव । चिन्तयित्वा मुहूर्त तु कृत्वा निश्चयमात्मन:

قال سنجيا: «هكذا خوطِبَ، أيها الملك العظيم، فأبوك ديفافراتا (بيشما) ما لبث أن تفكّر هنيهة، ثم عقد في نفسه عزماً راسخاً.»

Verse 25

तव संधारयनू्‌ पुत्रमब्रवीच्छान्तनो: सुत: । दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशाम्पते

قال سنجيا: «وبينما كان يثبّت ابنك ويواسيه، تكلّم ابنُ شانتانو (بيشما) قائلاً: “يا دوريودانا، اعلم هذا—اثبتْ راسخاً، يا سيدَ الرعية.”»

Verse 26

संजय कहते हैं--महाराज! दुर्योधनके ऐसा कहनेपर आपके ताऊ शानन्‍्तनुनन्दन देवव्रतने दो घड़ीतक कुछ चिन्तन करनेके पश्चात्‌ अपना एक निश्चय करके आपके पुत्र दुर्योधनको सान्त्वना देते हुए इस प्रकार कहा--'प्रजानाथ दुर्योधन! सुस्थिर होकर इधर ध्यान दो ।। पूर्वकालं तव मया प्रतिज्ञातं महाबल । हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्‌,“महाबली नरेश! पूर्वकालमें मैंने तुम्हारे लिये यह प्रतिज्ञा की थी कि दस हजार महामनस्वी क्षत्रियोंका वध करके ही मुझे संग्रामभूमिसे हटना होगा और यह मेरा दैनिक कर्म होगा। भरतश्रेष्ठ! जैसा मैंने कहा था, वैला अबतक करता आया हूँ

قال سنجيا: «أيها الملك! لما قال دوريودانا ذلك، تفكّر جدُّك ديفافراتا، ابنُ شانتانو (بيشما)، هنيهةً، ثم عقد عزماً، وبعدها—تطييباً لخاطر ابنك دوريودانا—قال: “يا سيدَ الناس، دوريودانا! اثبتْ ووجّه سمعك إليّ. منذ زمن بعيد، أيها الجبار، نذرتُ لأجلك هذا النذر: لن أنسحب من ساحة القتال حتى أقتل عشرة آلاف من الكشاتريا ذوي النفوس السامية—وسيكون ذلك واجبي كل يوم. يا خيرَ آلِ بهاراتا، كما قلتُ، كذلك فعلتُ إلى هذه الساعة.”»

Verse 27

संग्रामाद्‌ व्यपयातव्यमेतत्‌ कर्म ममाह्विकम्‌ | इति तत्‌ कृतवांश्वाहं यथोक्तं भरतर्षभ,“महाबली नरेश! पूर्वकालमें मैंने तुम्हारे लिये यह प्रतिज्ञा की थी कि दस हजार महामनस्वी क्षत्रियोंका वध करके ही मुझे संग्रामभूमिसे हटना होगा और यह मेरा दैनिक कर्म होगा। भरतश्रेष्ठ! जैसा मैंने कहा था, वैला अबतक करता आया हूँ

قال سنجيا: «لا ينبغي لي أن أنسحب من ساحة القتال—فهذا هو واجبي اليومي الذي نذرته. وهكذا فعلتُ، يا ثورَ آلِ بهاراتا، تمامًا كما أعلنتُ من قبل».

Verse 28

अद्य चापि महत्‌ कर्म प्रकरिष्ये महाबल । अहं वाद्य हतः शेष्ये हनिष्ये वाद्य पाण्डवान्‌,“महाबली वीर! आज भी मैं महान्‌ कर्म करूँगा। या तो आज मैं ही मारा जाकर रणभूमिमें सो जाऊँगा या पाण्डवोंका ही संहार करूँगा

قال سنجيا: «يا ذا البأس العظيم، حتى اليوم سأُقدم على فعلٍ جليل. فإمّا أن أُضرَب فأصرع وأستلقي على ساحة القتال، وإمّا أن أُوقع الهلاك بآل باندافا».

Verse 29

अद्य ते पुरुषव्याप्र प्रतिमोक्ष्ये ऋणं तव । भर्तृपिण्डकृतं राजन्‌ निहतः पृतनामुखे,'पुरुषसिंह! नरेश! तुम स्वामी हो, मुझपर तुम्हारे अन्नका ऋण है; आज युद्धके मुहानेपर मारा जाकर मैं तुम्हारे उस ऋणको उतार दूँगा”

قال سنجيا: «اليوم، يا نمرَ الرجال، سأقضي الدَّين الذي عليّ لك. أيها الملك، إنّ ما لزمَني لأني عشتُ على رزق سيدي، سأؤدّيه بأن أُقتَل في مقدّمة القتال نفسها».

Verse 30

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठ क्षत्रियान्‌ प्रवपठ्छरै: । आससाद दुराधर्ष: पाण्डवानामनीकिनीम्‌,भरतश्रेष्ठ! ऐसा कहकर दुर्थर्ष वीर भीष्मने क्षत्रियोंपर अपने बाणोंकी वर्षा करते हुए पाण्डवोंकी सेनापर आक्रमण किया

قال سنجيا: «فلما قال ذلك، يا خيرَ آلِ بهاراتا، أمطرَ بهيشما الذي لا يُقهَرُ المحاربينَ الكشاتريينَ بالسهام، ثم اندفعَ اندفاعًا مستقيمًا إلى جيشِ آلِ باندافا».

Verse 31

अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाड्ेयं भरतर्षभ । आशीविषमिव क़ुद्धं पाण्डवा: प्रत्यवारयन्‌,सेनाके मध्यभागमें स्थित हुए विषधर सर्पके समान कुपित भीष्मको पाण्डव सैनिक रोकने लगे

قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، شرعَ محاربو آلِ باندافا في كبحِ بهيشما، القائمِ في قلبِ الصفّ القتالي، وهو في غضبه كالأفعى السامّة. وفي زحمةِ الحرب سعَوا إلى تقييدِ قوّته المدمّرة وحمايةِ صفوفهم.»

Verse 32

दशमे5हनि भीष्मस्तु दर्शयठ्शक्तिमात्मन: । राजज्छतसहस्राणि सो5वधीत्‌ कुरुनन्दन,किंतु राजन्‌! कुरुनन्दन! दसवें दिन भीष्मने अपनी शक्तिका परिचय देते हुए लाखों पाण्डव-सैनिकोंका संहार कर डाला

قال سانجيا: في اليوم العاشر أظهر بهيشما تمام بأسه؛ وذلك الكورونندنا قتل مئات الألوف من الملوك والمحاربين، فصار اندفاع الحرب هلاكًا مهولًا.

Verse 33

पज्चालानां च ये श्रेष्ठा राजपुत्रा महारथा: । तेषामादत्त तेजांसि जल सूर्य इवांशुभि:,जैसे सूर्य अपनी किरणोंद्वारा धरतीका जल सोख लेते हैं, उसी प्रकार भीष्मजीने पांचालोंमें जो श्रेष्ठ महारथी राजकुमार थे, उन सबके तेज हर लिये

قال سانجيا: ومن بين البانشالا، أولئك الأمراء الأجلّاء—عظام فرسان المركبات—سلبهم بهيشما بهاءهم وروح قتالهم، كما تشرب الشمس بمشاعلها ماء الأرض.

Verse 34

हत्वा दश सहस्राणि कुठ्जराणां तरस्विनाम्‌ | सारोहाणां महाराज हयानां चायुतं तथा,महाराज! सवारोंसहित दस हजार वेगशाली हाथियों, उतने ही घोड़ों और घुड़सवारों तथा दो लाख पैदल सैनिकोंको नरश्रेष्ठ भीष्मने रणभूमिमें धूमरहित अग्निकी भाँति फूँक डाला

قال سانجيا: أيها الملك، بعد أن قتل بهيشما عشرة آلاف من الفيلة السريعة مع ركّابها، وكذلك عشرة آلاف من الخيل، كان اندفاعه في ساحة القتال كالنار الآكلة التي لا تُقاوَم.

Verse 35

पूर्णे शतसहस्रे द्वे पादातानां नरोत्तम: | प्रजज्वाल रणे भीष्मो विधूम इव पावक:,महाराज! सवारोंसहित दस हजार वेगशाली हाथियों, उतने ही घोड़ों और घुड़सवारों तथा दो लाख पैदल सैनिकोंको नरश्रेष्ठ भीष्मने रणभूमिमें धूमरहित अग्निकी भाँति फूँक डाला

قال سانجيا: أيها الملك، لما اصطفّ مئتا ألف من المشاة، توهّج بهيشما—خير الرجال—في المعركة كنارٍ بلا دخان، يلتهم جموع الأعداء.

Verse 36

न चैनं पाण्डवेयानां केचिच्छेकुर्निरी क्षितुम्‌ । उत्तरं मार्गमास्थाय तपन्तमिव भास्करम्‌,उत्तरायणका आश्रय लेकर तपते हुए सूर्यकी भाँति प्रतापी भीष्मकी ओर पाण्डवोंमेंसे कोई देखनेमें समर्थ न हो सके

قال سانجيا: ولم يستطع أحد من أبناء باندو أن يطيق النظر إليه؛ فقد كان بهيشما متأجّجًا بالسطوة كالشمس في مسارها الشمالي (أوتّرايانا)، يحرق كل من يواجهه.

Verse 37

ते पाण्डवेया: संरब्धा महेष्वासेन पीडिता: । वधायाभ्यद्रवन्‌ भीष्मं॑ सूंजयाश्व महारथा:,महाधनुर्थर भीष्मके बाणोंसे पीड़ित हो अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए पाण्डव तथा सूंजय महारथी भीष्मके वधके लिये उनपर टूट पड़े

قال سنجيا: إن أبناء باندو، وقد استبدّ بهم الغضب واشتدّ عليهم ضغط هجوم الرامي العظيم، اندفعوا نحو بيشما قاصدين قتله؛ كما اندفع المحارب الجبّار على العربة، سونجياشفا، مهاجماً هو أيضاً.

Verse 38

संयुद्धयमानो बहुभिर्भीष्म: शान्तनवस्तथा । अवकीरर्णो महामेरु: शैलो मेघैरिवावृत:,बहुत-से योद्धाओंके साथ अकेले युद्ध करते हुए शान्तनुनन्दन भीष्म उस समय बाणोंसे आच्छादित हो मेघोंके समूहसे आवृत हुए महान्‌ पर्वत मेरुकी भाँति शोभा पा रहे थे

قال سنجيا: كان بيشما، ابن شانتانو، يقاتل وحده جماعاتٍ كثيرة من المحاربين؛ وفي تلك الساعة بدا بهيّاً—وقد غطّته زخّات السهام—كجبل ميرو العظيم حين تحجبه كتل السحاب.

Verse 39

पुत्रास्तु तव गाड़ेयं समन्तात्‌ पर्यवारयन्‌ । महत्या सेनया सार्ध ततो युद्धमवर्तत,राजन्‌! आपके पुत्रोंने विशाल सेनाके साथ आकर गंगानन्दन भीष्मको सब ओरसे घेर लिया। तत्पश्चात्‌ वहाँ विकट युद्ध होने लगा

قال سنجيا: يا أيها الملك، إن أبناءك، ومعهم جيش عظيم، أحاطوا ببيشما—ابن الغانغا—إحاطةً محكمة من كل جانب. ثم اندلعت هناك معركة ضارية.

Verse 108

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीष्म और शिखण्डीका समागमविषयक एक सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

قال سنجيا: وهكذا، في المهابهارتا المقدّسة، ضمن «بهِشما بارفا»—وخاصة في القسم المتعلّق بسقوط بيشما—يُختَتم الفصل الثامن بعد المئة، الذي يتناول لقاء بيشما بشيخندي.

Verse 109

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीष्मदुर्योधनसंवादे नवाधिकशततमोडध्याय:

هكذا، في «شري مهابهارتا»، ضمن «بهِشما بارفا»—في قسم «بهِشما-فَدها»—في حوار بيشما مع دوريودhana، ينتهي الفصل التاسع بعد المئة.

Verse 231

'सात्यकि, चेकितान, पाण्डु और माद्रीके पुत्र नकुल-सहदेव और पराक्रमी अभिमन्यु भी मेरी सेनाको भगा रहे हैं ।। धृष्टद्युम्नस्तथा शूरो राक्षसश्व घटोत्कच: । व्यद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महारणे

وساتْيَكِي وتشيكيتان، وابنا باندو ومادري: ناكولا وسهاديفا، ومعهما أبهيمنيو الشجاع، كلّهم يطردون جيشي ويوقعونه في الفرار. وفي تلك المعركة العظمى اندفع البطل دْهْرِشْتَدْيُومْنَ ومعه الراكشاسا غَطوتْكَتشَة فجأةً، فبدّدا صفوف جيشي وأجبراه على الهرب.