Adhyaya 108
Adhyāya 108 — Nimitta-darśana and Drona’s counsel amid Arjuna’s advance (निमित्तदर्शनं द्रोणोपदेशश्च)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva (Portents and the approach to Bhīṣma’s fall)
Saṃjaya reports a rapid escalation on the field: a powerful warrior’s aggressive motion scatters Pāṇḍava units, while the narrative lens shifts to the reading of portents—disturbances in directions, cries of birds and beasts, reddened horizons, celestial anomalies (meteor, halos), and unsettling behavior at shrines—signaling imminent large-scale loss. Drona, described as nimitta-jña (skilled in interpreting signs), addresses his son with operational urgency: he anticipates that Arjuna will exert maximum effort to strike Bhīṣma. The chapter integrates tactical noise (conch and bow resonance), protective geometry around Yudhiṣṭhira (guards and champions stationed), and the psychological weight of an approaching Bhīṣma–Arjuna confrontation. It explicitly recalls Bhīṣma’s prior statement that he will not strike Śikhaṇḍin due to a vow grounded in Śikhaṇḍin’s gendered history, thereby explaining a strategic constraint that becomes actionable on the battlefield. The passage closes by portraying Bhīṣma’s ongoing battlefield dominance as near-cosmic in force, intensifying the stakes of the impending engagement.
Chapter Arc: कौरव-पक्ष में चिंता की लहर उठती है—भीष्म के रहते भी सेना डगमगा रही है; अतः वीरों को आदेश मिलता है कि पितामह की रक्षा ही विजय का द्वार है। → घुड़सवारों और रथों की तीव्र टक्कर में पाण्डव-पक्ष, विशेषतः युधिष्ठिर तथा नकुल-सहदेव, शत्रु-हयसेना के वेग को वर्षा-ऋतु की उफनती धारा की भाँति रोक देते हैं। पराजय का दृश्य देखकर दुर्योधन दीन होता है और संकट-निवारण हेतु शल्य को उकसाता है। → दुर्योधन के वचन सुनकर प्रतापी शल्य रथ-समूह सहित युधिष्ठिर के पास पहुँचता है और भीषण बाण-वर्षा से युधिष्ठिर तथा माद्रीपुत्रों (नकुल-सहदेव) पर प्रहार कर युद्ध का केंद्र वहीं खींच लाता है। → शल्य के आक्रमण से पाण्डव-पक्ष पर दबाव बढ़ता है; युधिष्ठिर की पंक्ति विचलित होने लगती है, और कौरव-सेना को क्षणिक संबल मिलता है—युद्ध का पलड़ा फिर से डोलने लगता है। → शल्य के तीखे प्रहारों के बीच युधिष्ठिर की रक्षा कौन करेगा, और क्या यह धक्का पाण्डव-व्यूह को तोड़ देगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें सात्यकिका युद्धाविषयक एक सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १०४ ॥। अपना बछ। अफड-ण करा पञ्चाधिकशततमोब< ध्याय: मर आओ दुःशासनको भीष्मकी रक्षाके लिये आदेश, और नकुल-सहदेवके द्वारा शकुनिकी घुड़सवार- सेनाकी पराजय तथा शल्यके साथ उन सबका युद्ध संजय उवाच दृष्टवा भीष्म॑ रणे क्रुद्धं पाण्डवैरभिसंवृतम् । यथा मेघैर्महाराज तपान्ते दिवि भास्करम्
قال سنجيا: «لما رأيتُ بهيشما، غاضبًا في قلب المعركة ومحاطًا من كل جانبٍ بالبانْدَفَة—كما تُحيط السحبُ في السماء، أيها الملك العظيم، بالشمس المتقدة في أواخر الصيف—(سأصف ما تلا ذلك).»
Verse 2
एष शूरो महेष्वासो भीष्म: शूरनिषूदन:
قال سنجيا: «ها هو بهيشما—بطلٌ عظيمُ القوس—مَن يُسقط حتى أشجعَ المحاربين.»
Verse 3
तस्य कार्य त्वया वीर रक्षणं सुमहात्मन:,“वीर! तुम्हें उन महात्मा भीष्मकी रक्षा करनी चाहिये। युद्धमें सुरक्षित रहनेपर हमारे पितामह भीष्म समरांगणमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले पाण्डवोंसहित पांचालोंका संहार कर डालेंगे
قال سنجيا: «أيها البطل، إن واجبك أن تحمي بهيشما ذا النفس العظيمة. فإن بقي جدُّنا بهيشما سالمًا في القتال، سيسعى إلى الظفر في ساحة المعركة ويُهلك الباندافا مع البانشالا.»
Verse 4
रक्ष्यममाणो हि समरे भीष्मो5स्माकं पितामह: । निहन्यात् समरे यत्तान् पज्चालान् पाण्डवै:ः सह,“वीर! तुम्हें उन महात्मा भीष्मकी रक्षा करनी चाहिये। युद्धमें सुरक्षित रहनेपर हमारे पितामह भीष्म समरांगणमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले पाण्डवोंसहित पांचालोंका संहार कर डालेंगे
قال سنجيا: «حقًّا، إذا حُمي بهيشما—جدُّنا—في القتال، فإنه في ساحة المعركة سيصرع أولئك البانشالا مع الباندافا الساعين إلى النصر.»
Verse 5
तत्र कार्यतमं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् | गोप्ता होष महेष्वासो भीष्मो5स्माकं महाव्रत:,“अतः इस अवसरपर मैं भीष्मजीकी रक्षाको ही प्रधान कार्य समझता हूँ; क्योंकि ये महाव्रती महाधनुर्धर भीष्म हमलोगोंके रक्षक हैं
«هناك أرى أن أَولى الواجبات وأعجلها هو صونُ بهيشما وحده؛ لأن بهيشما، صاحب النذر العظيم والرّامي الجبّار، هو حامي جانبنا.»
Verse 6
स भवान् सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम् । समरे कर्म कुर्वाणं दुष्करं परिरक्षतु,“अतः तुम सम्पूर्ण सेनाके साथ समरभूमिमें दुष्कर कर्म करनेवाले पितामह भीष्मको चारों ओरसे घेरकर उनकी रक्षा करो'
قال سنجيا: «فليُحِطْه—وقد أحاط به الجيش كلّه—وليُطوِّقْ ويحْمِ الجدَّ بهيشما، الذي يقوم في غمار القتال بأعمال بالغة العسر.»
Verse 7
स एवमुक्त: समरे पुत्रो द:ःशासनस्तव । परिवार्य स्थितो भीष्म सैन्येन महता वृतः,(पालयामास महता यत्नेन च सुसंयतः ।) दुर्योधनके ऐसा कहनेपर आपका पुत्र दुःशासन समरभूमिमें अपनी विशाल सेनाके साथ जा भीष्मको सब ओरसे घेरकर खड़ा हो गया और बड़े यत्नसे सावधान रहकर उनकी रक्षा करने लगा
قال سنجيا: لما قيل ذلك في ساحة القتال، وقف ابنك دُحشاسَنَة مُحيطًا ببهیشما، وقد اكتنفه جيش عظيم. وبضبط نفس راسخ وبجهد كبير، ظل يرقب ويحرس ليحميه.
Verse 8
ततः शतसहस्राणां हयानां सुबलात्मज: | विमलप्रासहस्तानामृष्टितोमरधारिणाम्,तदनन्तर सुबलपुत्र शकुनि एक लाख घुड़सवारोंकी सेनाके साथ युद्धके लिये आ पहुँचा। वे सभी सैनिक अपने हाथोंमें चमकते हुए प्रास, ऋष्टि और तोमर लिये हुए थे। सबको अपने शौर्यका अभिमान था। सभी बलवान, सुन्दर वेशभूषासे सुसज्जित और ध्वजा-पताकासे सुशोभित थे। अस्त्र-विद्याकी शिक्षा पाये हुए युद्धकुशल श्रेष्ठ पैदल सिपाहियोंकी भी बहुत बड़ी संख्या उन घुड़सवारोंके साथ थी
قال سنجيا: ثم أقبل ابنُ سوبالا إلى القتال ومعه مئةُ ألفٍ من الفرسان. وكان أولئك الركبان يحملون في أيديهم رماحًا وسنانًا ومزاريقَ لامعةً نقيّة—قوةً مهيبةً واثقةً ببأسها، مستعدةً لأن تدفع بالحرب إلى الأمام.
Verse 9
दर्पितानां सुवेशानां बलस्थानां पताकिनाम् | शिक्षितैर्युद्धकुशलैरुपेतानां नरोत्तमै:,तदनन्तर सुबलपुत्र शकुनि एक लाख घुड़सवारोंकी सेनाके साथ युद्धके लिये आ पहुँचा। वे सभी सैनिक अपने हाथोंमें चमकते हुए प्रास, ऋष्टि और तोमर लिये हुए थे। सबको अपने शौर्यका अभिमान था। सभी बलवान, सुन्दर वेशभूषासे सुसज्जित और ध्वजा-पताकासे सुशोभित थे। अस्त्र-विद्याकी शिक्षा पाये हुए युद्धकुशल श्रेष्ठ पैदल सिपाहियोंकी भी बहुत बड़ी संख्या उन घुड़सवारोंके साथ थी
قال سنجيا: «كانوا متكبرين واثقين بأنفسهم، حُسْنَ الهيئة، أقوياء في مواقعهم، مزدانين بالرايات. وكان معهم خيارُ الرجال—مُدرَّبون تدريبًا محكمًا، ماهرون في فنون القتال.»
Verse 10
(एवं बहुसहसैश्व योधानां युद्धशालिनाम् । संवृत: शकुनिस्तस्थौ युद्धायैव सुदंशित: ।।) इस प्रकार युद्धभूमिमें शोभा पानेवाले कई हजार योद्धाओंसे घिरा हुआ शकुनि कवच धारण करके युद्धके लिये ही वहाँ खड़ा हो गया। नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम् | न्यवारयन्नरश्रेष्ठान् परिवार्य समन्तत:,राजन्! शकुनि नकुल, सहदेव तथा धर्मराज युधिष्ठिर--इन तीनों श्रेष्ठ पुरुषोंको सब ओरसे घेरकर इन्हें आगे बढ़नेसे रोकने लगा
قال سنجيا: وهكذا، وقد أحاطت بشكوني آلافٌ كثيرة من المحاربين المتلألئين في ساحة القتال، ثبت قائمًا مدجّجًا بالسلاح، لا يقصد إلا الحرب. أيها الملك، إذ طوّقهم من كل جانب، كبح شكوني تقدّم خيرة الرجال—ناكولا وسهاديفا ويوذِشْتِهيرا، ملك الباندافا وملك الدharma—ساعيًا إلى تعطيل حركتهم وسط زحمة المعركة.
Verse 11
ततो दुर्योधनो राजा शूराणां हयसादिनाम् । अयुतं प्रेषयामास पाण्डवानां निवारणे,तदनन्तर राजा दुर्योधनने पाण्डवोंकी प्रगतिको रोकने-के लिये दस हजार घुड़सवार सैनिक और भेजे
ثم أرسل الملكُ دُريودَهَنَةُ قوةً من عشرة آلاف فارسٍ شجاع لصدّ تقدّم الباندافا.
Verse 12
खुराहता धरा राजंश्वकम्पे च ननाद च,राजन! उन घोड़ोंकी टापसे आहत होकर यह पृथ्वी काँपने और भयंकर शब्द करने लगी
قال سنجيا: أيها الملك، لما ضُرِبت الأرضُ بوقع حوافر الخيل أخذت ترتجف وتدوّي بزئيرٍ مروّع—نذيرَ شؤمٍ لقوةٍ حربيةٍ هائلة قد أُطلقت إلى الحركة.
Verse 13
खुरशब्दश्न सुमहान् वाजिनां शुश्रुवे तदा । महावंशवनस्येव दहयुमानस्य पर्वते,उस समय घोड़ोंकी टापोंका महान् शब्द सब ओर उसी प्रकार सुनायी देने लगा, मानो पर्ववपर जलते हुए बड़े-बड़े बाँसोंके जंगलमें उनके पोरोंके फटनेका शब्द हो रहा हो
قال سانجيا: عندئذٍ سُمِعَ من كلِّ الجهات دَوِيٌّ عظيمٌ لحوافر الخيل—كصوتِ التصدّعِ والانفجارِ حين تشتعلُ غابةُ خيزرانٍ واسعةٌ على سفحِ جبلٍ فتتشقّقُ وتنفلقُ في النار.
Verse 14
उत्पतद्धिश्व तैस्तत्र समुद्भूतं महद् रज: । दिवाकररथं प्राप्प छादयामास भास्करम्,वहाँ घोड़ोंके उछलने-कूदनेसे जो बड़े जोरकी धूलि ऊपरको उठी, उसने मानो सूर्यके रथके समीप पहुँचकर उन्हें आच्छादित कर दिया
قال سانجيا: وبينما كانت الخيل هناك تثب وتندفع، ارتفعت سحابة عظيمة من الغبار. وكأنها بلغت مركبة الشمس، فانبسَطت وحجبت القرص المتلألئ.
Verse 15
वेगवद्धिर्हयैस्तैस्तु क्षोभिता पाण्डवी चमू: । निपतद्/िर्महावेगैहसैरिव महत् सर:,उन वेगशाली अश्वोंने पाण्डवसेनाको उसी प्रकार क्षुब्ध कर दिया, जैसे महान् वेगसे उड़नेवाले हंस किसी विशाल जलाशयमें पड़कर उसे मथ डालते हैं
قال سانجيا: وباندفاع تلك الخيل السريعة اضطرب جيش الباندافا واهتزّ—كبحيرة عظيمة تُخَضّ وتُهيَّج حين تهبط عليها الإوزّات السريعة هبوطًا خاطفًا فتقلب ماءها.
Verse 16
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभाषत | संजय कहते हैं--महाराज! ग्रीष्म-ऋतुके अन्तमें (वर्षारम्भ होनेपर) जैसे मेघ आकाशकमें सूर्यदेवको ढक लेते हैं, उसी प्रकार पाण्डवोंने युद्धभूमिमें क्रुद्ध हुए भीष्मको सब ओरसे घेर लिया है। यह देखकर आपके पुत्र दुर्योधनने दुःशासनसे कहा--,ततो युधिष्छिरो राजा माद्रीपुत्री च पाण्डवौ पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोददथे: । महाराज! तब राजा युधिष्छिर तथा पाण्बुपुत्र माद्रीनन्दन नकुल-सहदेवने समरभूमिमें उन घुड़सवारोंका वेग नष्ट कर दिया। ठीक उसी तरह, जैसे वर्षा-ऋतुमें अधिक जलसे परिपूर्ण होकर मर्यादा तोड़नेवाले समुद्रके पूर्णिमा तिथिमें बढ़े हुए वेगको तटकी भूमि रोक देती है
قال سانجيا: أيها الملك، خاطب دُريودَهَنَ دُحشاسَنَ. ثم إن الملك يُدْهِشْتِهيرا، ومعه ابنا مَادْرِي (نَكُولا وسَهَدِيفا)، كبحوا اندفاع الفرسان في ساحة القتال—كما يردّ الشاطئُ طغيانَ الموج المتزايد للمحيط العظيم عند اكتمال القمر، وإن كان ممتلئًا بالمياه يكاد يتجاوز حدوده.
Verse 17
प्रत्यघ्नंस्तरसा वेगं समरे हयसादिनाम् | उद्वृत्तस्य महाराज प्रावृट्कालेडतिपूर्यत:
قال سانجيا: أيها الملك، في خِضَمِّ القتال كبح بقوةٍ زخمَ الفرسان وسائر المقاتلين الراكبين المندفعين. ثم اندفع إلى الأمام كالسيل المتورّم في موسم الأمطار، ممتلئًا لا يُقاوَم.
Verse 18
ततस्ते रथिनो राजझ्छरै: संनतपर्वभि:
قال سَنجايا: ثم إن أولئك المقاتلين على المركبات، أيها الملك، هاجموا أعداءهم بسهامٍ محكمة الوصلات ثابتةٍ صلبة—صورةٌ لمهارةٍ حربيةٍ منضبطة أُطلقت في عنفِ المعركة المنظَّم.
Verse 19
ते निपेतुर्महाराज निहता दृढ्धन्विभि:
قال سَنجايا: أيها الملك، إن أولئك المحاربين، وقد صرعهم الرماة الثابتون، سقطوا إلى الأرض—صورةٌ ليقينِ الحرب القاتم، حيث تُفضي المهارة والعزيمة إلى عاقبةٍ سريعة، ويغدو الميدان شاهدًا على كلفة الصراع.
Verse 20
तेडपि प्रासै: सुनिशितै: शरै: संनतपर्वभि:
قال سَنجايا: وهم أيضًا أُصيبوا بالرماح وبالسهام—ماضية الحدّ، محكمة الوصلات—فاشتدّت بها وطأة القتال، إذ لاقى المحاربون السلاحَ بالسلاح في صراعٍ لا يلين.
Verse 22
ससादिनो हया राजंस्तत्र तत्र निषूदिता:
قال سَنجايا: أيها الملك، قُطِعت الخيلُ مع فرسانها في مواضع شتّى من الميدان—صورةٌ لخرابِ المعركة الذي لا يميّز، حيث تنقلب البراعة القتالية سريعًا إلى خسارةٍ واسعةٍ في الأرواح.
Verse 23
अभ्याहता हयारोहा ऋष्टिभिर्भरतर्षभ,पतिता: पात्यमानाश्र प्रत्यदृश्यन्त सर्वश: । राजन! सवारोंसहित वहाँ मारे गये बहुत-से घोड़े सब ओर गिरे और गिराये जाते हुए दिखायी देते थे ।। वध्यमाना हयाश्रैव प्राद्रवन्त भयाद्दिता:
قال سَنجايا: يا ثورَ آلِ بهاراتا، لقد شوهد الفرسانُ الذين أصابتهم الرماح في كل مكان—منهم من سقط، ومنهم من كان يُقذَف عن صهوته. أيها الملك، قُتلت هناك خيلٌ كثيرةٌ مع فرسانها؛ وعلى كل جانبٍ كانوا يُرَون ينهارون ويُطرَحون أرضًا. وكانت الخيل، حين تُقطَع وتُصرَع، تفرّ مذعورةً، تسوقها رهبةُ الخوف. إن هذا المشهد يبرز خرابَ الحرب اللامبالي: تُبتلع الشجاعةُ والمهارةُ في جوف العنف، وحتى الحيوانات البريئة تشارك الرعبَ والألم اللذين يصنعهما صراعُ البشر.
Verse 24
पाण्डवाश्व महाराज जित्वा शत्रून् महामृथे
قال سانجيا: «أيها الملك العظيم، بعدما قهر الأعداء في ذلك الاصطدام الجبار في ساحة القتال، (فرسُ الباندافا...)»
Verse 25
ततो दुर्योधनो दीनो दृष्टवा सैन्यं पराजितम्
ثم إنّ دوريودhana، وقد انكسر قلبه واستولى عليه اليأس حين رأى جيشه مهزوماً، غمره إدراكٌ قاتم لعواقب اختياراته في الحرب—حيث لا يثمر الكِبرُ والأدهرما إلا ألماً وخسارة.
Verse 26
छादित: पापडवै: शूरै: समन्ताद भरतर्षभ । “भरतश्रेष्ठ! ये शूरवीरोंका नाश करनेवाले महाधनुर्थर शौर्यसम्पन्न भीष्म पराक्रमी पाण्डवोंद्वारा चारों ओरसे घेर लिये गये हैं,एष पाण्डुसुतो ज्येष्ठो यमाभ्यां सहितो रणे त्वं हि संश्रूयसे5त्यर्थमसह्यबलविक्रम: । “महाबाहो! ये ज्येष्ठ पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर नकुल और सहदेवको साथ लेकर रणभूमिमें आपलोगोंके देखते-देखते मेरी सेनाको खदेड़ रहे हैं। प्रभो! महाबाहो! जैसे तटप्रान्त समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकता है, उसी प्रकार आप भी युधिष्ठिरको आगे बढ़नेसे रोकिये; क्योंकि आपका बल और पराक्रम अत्यन्त असहा सुना जाता है”
قال سانجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، لقد أحاط أبطالُ الباندافا الأقوياء ببهِيشما من كل جانب—بهِيشما، الرامي العظيم، الغنيَّ بالبأس، مُهلكَ الفرسان. وها هو يودهيشثيرا، أكبرُ أبناء باندو، يتقدّم في المعركة ومعه توأما مادري (ناكولا وسهاديفا). وأمام أعينكم يدفع قواتي إلى التراجع. يا مولاي، يا عظيمَ الساعد—كما يحجز الشاطئُ البحرَ عن الاندفاع، كذلك عليك أن تكبح تقدّم يودهيشثيرا؛ فإن قوتك وبأسك يُروى أنهما لا يُقاوَمان.»
Verse 27
पश्यतां वो महाबाहो सेनां द्रावयति प्रभो । त॑ वारय महाबाहो वेलेव मकरालयम्
قال سانجيا: «يا عظيمَ الساعد، يا مولاي، أمام أعينكم هو يبدّد الجيش ويُفرّقه. فاكبحه، يا عظيمَ الساعد، كما يحجز الشاطئُ المحيطَ، مسكنَ المكارا.»
Verse 28
पुत्रस्य तव तद् वाक््यं श्रुत्वा शल्य: प्रतापवान्
قال سانجيا: لما سمع شَليَهُ الشجاع—المشهور ببأسه—كلامَ ابنك، أجاب.
Verse 29
तदापतद् वै सहसा शल्यस्य सुमहद् बलम्,उस समय सहसा अपनी ओर आती हुई राजा शल्यकी उस विशाल वाहिनी तथा स्वयं मद्रराजको भी पाण्डुपुत्र महारथी धर्मराज युधिष्ठिरने महान् जल-प्रवाहके समान समरभूमिमें रोक दिया
قال سانجيا: في تلك اللحظة اندفعت قوة الملك شاليا العظيمة دفعةً واحدة، غير أنّ دهرماراجا يودهيشتيرا، المقاتل العظيم على العربة من أبناء باندو، أوقفها في ساحة القتال كما يُكفُّ سيلٌ جارفٌ عظيم.
Verse 30
महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डव: । मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथ:,उस समय सहसा अपनी ओर आती हुई राजा शल्यकी उस विशाल वाहिनी तथा स्वयं मद्रराजको भी पाण्डुपुत्र महारथी धर्मराज युधिष्ठिरने महान् जल-प्रवाहके समान समरभूमिमें रोक दिया
قال سانجيا: في خضمّ القتال، أوقف الباندافي—دهرماراجا يودهيشتيرا، المحارب العظيم على العربة—اندفاعهم كأنه يصدّ موجة فيضان عاتية، وفي المعركة نفسها كفَّ أيضاً ملك مادرا.
Verse 31
दशभि: सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे । नकुल: सहदेवश्न त॑ं सप्तभिरजिह्दगै:,उन्होंने शल्यकी छातीमें तुरंत ही दस बाण मारे तथा नकुल और सहदेवने भी सीधे जानेवाले सात बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया
قال سانجيا: فأصابه سريعاً في صدره بعشر سهام؛ وجرحه ناكولا وسهاديفا أيضاً بسبعة سهامٍ انطلقت مستقيمة إلى هدفها.
Verse 32
मद्रराजो5पि तान् सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभि: । युधिष्ठिरं पुन: षष्ट्या विव्याध निशितै: शरै:,तब मद्रराज शल्यने भी उनको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया। फिर युधिष्ठिरको उन्होंने साठ तीखे बाण मारे
قال سانجيا: إنّ ملك مادرا، شاليا، أصابهم جميعاً، كلَّ واحدٍ منهم بثلاثة سهام. ثم عاد فالتفت إلى يودهيشتيرا وطعنه بستين سهماً حادّاً.
Verse 33
ततो भीमो महाबाहुर्दृष्टया राजानमाहवे,तब शत्रुविजयी महाबाहु भीमसेन समरभूमिमें राजा युधिष्छिरको मृत्युके मुखमें पड़े हुएके समान मद्रराजके रथके समीप पहुँचा हुआ देखकर युद्धके लिये वहाँ आ पहुँचे
قال سانجيا: ثم إنّ بهيما عظيمَ الساعدين، لما رأى الملك في خضمّ المعركة، أقبل من فوره للقتال. لقد أبصر بهيماسينا—قاهر الأعداء—الملك يودهيشتيرا في ساحة الحرب كأنه قد وقع في فم الموت، إذ كان قد دنا من عربة ملك مادرا؛ فاندفع إلى ذلك الموضع مدفوعاً بواجبٍ عاجلٍ لحماية أخيه والذود عن شأن الباندافا.
Verse 34
मद्रराजरथं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा । अभ्यपद्यत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित्,तब शत्रुविजयी महाबाहु भीमसेन समरभूमिमें राजा युधिष्छिरको मृत्युके मुखमें पड़े हुएके समान मद्रराजके रथके समीप पहुँचा हुआ देखकर युद्धके लिये वहाँ आ पहुँचे
قال سانجيا: لما رأى الملك يودهِشْتِهيرا وقد اقترب من عربة ملك مادرا حتى كأنه دخل فمَ الموت نفسه، اندفع بهيماسينا، قاهر الأعداء، إلى الأمام في ساحة القتال ليشتبك في المعركة.
Verse 35
(आपतत्नेव भीमस्तु मद्रराजमताडयत् । सर्वपारशवैस्ती&णैनरिचैर्मर्म भेदिभि: ।। ततो भीष्मश्न द्रोणश्न सैन्येन महता वृतौ । राजानमभ्यपद्येतामञ्जसा शरवर्षिणौ ।।) भीमसेनने आते ही पूर्णतः लोहेके बने हुए और मर्मस्थानोंको विदीर्ण करनेमें समर्थ तीखे नाराचोंसे मद्रराज शल्यको गहरी चोट पहुँचायी। तब भीष्म और द्रोणाचार्य दोनों महारथी विशाल सेनाके साथ अनायास ही बाणोंकी वर्षा करते हुए वहाँ राजा शल्यकी रक्षाके लिये आ पहुँचे। ततो युद्ध॑ महाघोरें प्रावर्तत सुदारुणम् । अपरां दिशमास्थाय पतमाने दिवाकरे,तदनन्तर जब सूर्यदेव पश्चिम दिशाका आश्रय लेकर अस्ताचलको जा रहे थे, उसी समय दोनों सेनाओंमें अत्यन्त दारुण महाघोर युद्ध आरम्भ हुआ
قال سانجيا: ما إن اندفع بهيما حتى أصاب ملك مادرا شاليا بسهام «ناراجا» حديدية حادّة، قادرة على خرق المقاتل. ثم أقبل بهيشما ودرونا، وكلاهما من عظماء فرسان العربة، تحفّ بهما جموعٌ غفيرة، مسرعين لحماية الملك شاليا، يمطران السهام بلا انقطاع. وعندئذٍ، إذ كانت الشمس تميل إلى المغيب نحو جهة الغرب، اندلعت بين الجيشين معركةٌ بالغة الهول، شديدة الفتك والدمار.
Verse 105
इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चाधिकशततमो< ध्याय: ॥। १०५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें एक सौ पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ
قال سانجيا: «وهكذا، في المهابهارتا الموقَّرة، ضمن قسم بهيشما (Bhīṣma Parva)—في الفصل المتعلّق بسقوط (مصرع) بهيشما—يُختَتم الفصل الخامس بعد المئة».
Verse 116
तैः प्रविष्टेर्महावेगैर्गरुत्मद्धिरिवाहवे । (शुशुभे स महातेजा: शकुनि: सुबलात्मज: । तैरश्वैः सुमहावेगैर्मरुद्धिरिव वासव: ।।) गरुड़के समान अत्यन्त वेगशाली वे अश्व रणभूमिमें यथास्थान पहुँच गये। जैसे मरुदगणोंसे महातेजस्वी इन्द्रकी शोभा होती है, उसी प्रकार उन अत्यन्त वेगशाली अअभ्रोंके द्वारा अत्यन्त तेजस्वी सुबलपुत्र शकुनि सुशोभित होने लगा
قال سانجيا: لما دخلت تلك الخيول الشديدة السرعة ساحة القتال، كغارودا يندفع إلى الوغى، تألّق شكوني، ابن سوبالا، ذا البهاء العظيم. ومع تلك الجياد الخاطفة من حوله بدا كإندرا (فاسافا) تحفّ به الماروت.
Verse 156
(तुरगैर्वायुवेगैश्व तत् सैन्यं व्याकुलीकृतम् ।) ह्वेषतां चैव शब्देन न प्राज्ञायत किज्चन | वायुके समान वेगवाले उन अश्वोंने पाण्डव-सेनाको व्याकुल कर दिया। उनके हिनहिनानेकी आवाजसे दबकर दूसरा कोई शब्द नहीं सुनायी पड़ता था
قال سانجيا: وبخيولٍ سريعة كالرّيح دُفِع ذلك الجيش إلى الاضطراب والفوضى. وفي دويّ صهيلها المجلجل لم يعد يُميَّز أيُّ صوتٍ آخر على الإطلاق.
Verse 173
पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोददथे: । महाराज! तब राजा युधिष्छिर तथा पाण्बुपुत्र माद्रीनन्दन नकुल-सहदेवने समरभूमिमें उन घुड़सवारोंका वेग नष्ट कर दिया। ठीक उसी तरह, जैसे वर्षा-ऋतुमें अधिक जलसे परिपूर्ण होकर मर्यादा तोड़नेवाले समुद्रके पूर्णिमा तिथिमें बढ़े हुए वेगको तटकी भूमि रोक देती है
قال سنجيا: «أيها الملك العظيم، كما يَكُفُّ الشاطئُ اندفاعَ المحيط الجبار حين ينتفخ في يوم البدر من موسم الأمطار بمياهٍ غزيرة ويكاد يتجاوز حدوده—كذلك كسر الملك يودهيشثيرا، ومعه ناكولا وسهاديفا ابنا باندو ومادري، زخمَ أولئك الفرسان وأبطلوا اندفاعهم في ساحة القتال».
Verse 186
न्यकृन्तन्नुत्तमाज़ानि कायेभ्यो हयसादिनाम् । राजन! तत्पश्चात् वे रथी झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा घुड़सवारोंके मस्तक काटने लगे
قال سنجيا: «لقد قطعوا رؤوس الفرسان عن أجسادهم. أيها الملك، ثم إن أولئك المقاتلين على العربات شرعوا يجزّون رؤوس الراكبين بسهامٍ حادّة ذات رؤوسٍ منحنية معقودة».
Verse 196
नागैरिव महानागा यथावद् गिरिगद्नरे । महाराज! उन सुदृढ़ धनुर्धरोंद्वारा मारे गये वे घुड़सवार रणभूमिमें उसी प्रकार गिरते थे, जैसे पर्वतोंकी कन्दरामें बड़े-बड़े हाथी हाथियोंसे ही मारे जाकर गिरते हैं
قال سنجيا: «أيها الملك العظيم، إن أولئك الفرسان، وقد صرعهم رماةُ القسيّ الثابتون، كانوا يسقطون في ساحة القتال كما تسقط الفيلة العظيمة، إذا قتلتها فيلةٌ أخرى، في كهوف الجبال».
Verse 206
न्यकृन्तन्नुत्तमाड़ननि विचरन्तो दिशो दश | वे घुड़सवार भी दसों दिशाओंमें विचरते हुए झुकी हुई गाँठवाले तीखे बाणों तथा प्रासोंद्वारा शत्रु-पक्षके सैनिकोंके मस्तक काट गिराते थे
قال سنجيا: «وكان أولئك الفرسان يجوبون سريعًا الجهات العشر، فيقطعون رؤوس خيرة مقاتلي جانب العدو بسهامٍ حادّة مُشَوَّكَة وبالرماح، ناشرين الرعب والاضطراب في ساحة القتال».
Verse 216
अत्यजनुत्तमाज़ानि फलानीव महाद्रुमा: । भरतश्रेष्ठ! ऋष्टियोंद्वारा मारे गये घुड़सवार अपने मस्तकोंको उसी प्रकार गिराते थे, जैसे बड़े-बड़े वृक्ष अपने पके हुए फलोंको गिराते हैं
قال سنجيا: «يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن الفرسان الذين أصابتهم الرماح كانوا يُلقون برؤوسهم كما تُسقِط الأشجار العظيمة ثمارَها الناضجة».
Verse 236
यथा सिंहं समासाद्य मृगा: प्राणपरायणा: । जैसे सिंहका सामना पड़ जानेपर मृग भयभीत हो अपने प्राण बचानेके लिये भागते हैं, उसी प्रकार मारे जाते हुए घोड़े भयसे व्याकुल हो इधर-उधर भाग रहे थे
قال سانجيا: كما أنّ الظباء إذا واجهت أسدًا انصرفت همّتها كلّها إلى النجاة بالنفس فتهرب مذعورة، كذلك الخيول—وقد كانت تُضرَب فتُصرَع—استبدّ بها الفزع فأخذت تعدو في كلّ اتجاه.
Verse 246
दध्मु: शड्खांश्व॒ भेरीश्व ताडयामासुराहवे । महाराज! पाण्डव उस महासमरमें शत्रुओंको जीतकर शंख फूँकने और नगाड़े पीटने लगे
قال سانجيا: في خضمّ المعركة نفخوا في الصدَف وضربوا طبول الحرب. أيها الملك العظيم! وبعد أن قهر الباندافا أعداءهم في ذلك الاشتباك الجليل، دوّت أبواق الصدف وقرعت الطبول الكبيرة إعلانًا للنصر.
Verse 256
अब्रवीद् भरतश्रेष्ठ मद्रराजमिदं वच: । भरतश्रेष्ठ] तब अपनी सेनाको पराजित देख दुर्योधनने दीन होकर मद्रराज शल्यसे इस प्रकार कहा--
قال سانجيا: يا خيرَ آلِ بهاراتا! تكلّم (دوريودانا) بهذه الكلمات إلى ملك مادرا، شاليا. فلمّا رأى جنده يتهاوى ويُدحر، انكسر كبرياؤه واعتراه الضيق والذلّ، فالتفت إلى شاليا وقال.
Verse 276
त्वं हि संश्रूयसे5त्यर्थमसह्यबलविक्रम: । “महाबाहो! ये ज्येष्ठ पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर नकुल और सहदेवको साथ लेकर रणभूमिमें आपलोगोंके देखते-देखते मेरी सेनाको खदेड़ रहे हैं। प्रभो! महाबाहो! जैसे तटप्रान्त समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकता है, उसी प्रकार आप भी युधिष्ठिरको आगे बढ़नेसे रोकिये; क्योंकि आपका बल और पराक्रम अत्यन्त असहा सुना जाता है”
قال سانجيا: «إنك تُعرَف بأن قوتك وبأسك لا يُقاوَمان. يا عظيمَ الساعد! إن يودهيشثيرا، أكبر أبناء باندو، ومعه ناكولا وسهاديفا، يطردون جيشي في ساحة القتال على مرأى منك. يا مولاي، يا عظيم الساعد! كما يحجز الشاطئ تقدّم البحر، كذلك ينبغي لك أن تكبح تقدّم يودهيشثيرا؛ فإن قوتك وشجاعتك يُروى أنهما فوق ما يُحتمل.»
Verse 286
स ययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिर: । राजन्! आपके पुत्रकी यह बात सुनकर प्रतापी राजा शल्य रथसमूहके साथ उसी स्थानपर गये, जहाँ राजा युधिष्ठिर विद्यमान थे
قال سانجيا: فلمّا سمع الملك شاليا، الشجاع، الرسالة المبلَّغة نيابةً عن ابن الملك، انطلق ومعه صفٌّ من المركبات الحربية إلى الموضع الذي كان فيه الملك يودهيشثيرا.
Verse 326
माद्रीपुत्री च सम्भ्रान्ती द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत् । (पुनः स बहुभिर्बाणैराजघान युधिष्ठिरम् ।) इसके बाद दो-दो बाणोंसे उन्होंने उत्तम कुलमें उत्पन्न माद्रीकुमारोंको घायल किया तथा अनेक बाणोंद्वारा राजा युधिष्ठिरको भी पुनः चोट पहुँचायी
قال سانجيا: في ضجيج المعركة ضرب أبناء مادري—أولئك الأمراء ذوي المولد النبيل—بسهمين سهمين، فأصابهم بجراح؛ ثم عاد فهاجم الملك يودهيشثيرا بوابلٍ من السهام. ويُبرز هذا المقطع تصاعد العنف في الحرب بلا هوادة، حتى إنّ الأبرار يُصابون مرارًا، فتُمتحن قدرتهم على الصبر وثباتهم على الدارما وسط الفوضى.
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on vow-bound restraint versus battlefield necessity: Bhīṣma’s ethical commitment not to strike Śikhaṇḍin creates an operational vulnerability, raising questions about how fixed personal dharma interacts with collective military outcomes.
The text uses omens to underscore that human agency operates within perceived cosmic and moral weather: leaders must act decisively while recognizing uncertainty, limits of control, and the psychological impact of interpretive frameworks on collective behavior.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative and strategic framing, positioning the listener to interpret subsequent events (especially the Bhīṣma–Arjuna encounter) within a causally and ethically charged context.