Adhyaya 24

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्च‍ितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥

至上主（圣奎师那）说道：现在我将为你宣说由古圣先贤圆满确立的数论之学。明了此理，人便能立刻舍弃物质二元的虚妄迷惑。

Verse 2

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥

起初，在众生善于灵性辨别的克利多纪元，以及更早的毁灭期，知与所知本为一体，无有分别；能见者独自存在，与所见不二。

Verse 3

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्‍मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

那唯一的至上真实，虽以幻力（māyā）之果相显现，仍无二无分别，言语与心思所不能及，广大无边；祂遂显为二类：物质自然（prakṛti）与欲享其显现的众生（jīva）。

Verse 4

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

在这两类显现中，一类是物质自然（prakṛti），兼具微细因与显著果；另一类是具觉知的众生之灵（puruṣa／jīva），被称为享受者。

Verse 5

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥

当物质自然（prakṛti）被我一瞥所搅动，并在众生灵（puruṣa／jīva）的许可之下，三种物质属性——善（sattva）、激（rajas）、暗（tamas）——显现出来，以成就受缚众生未了的欲望。

Verse 6

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥

由这些属性生起原初的“线”（sūtra／pradhāna），并与大原理（mahat-tattva）相连；当大原理发生变异时，便生出我执（ahaṅkāra），它是众生迷惑之因。

Verse 7

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

我执（ahaṅkāra）是感质（tanmātra）、诸根与心（manas）的原因，兼摄灵性与物质，并以三种形态显现：清净型（vaikarika，属善）、炽动型（taijasa，属激）、昏暗型（tāmasa，属暗）。

Verse 8

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥

由处于无明（昏暗，tamas）的我执生出诸细微境（坦玛特拉），由此又生出粗大诸元素；由处于激情（rajas）的我执生出诸根；由处于善性（sattva，vaikṛta）的我执则显现十一位天神主宰。

Verse 9

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥

在我的推动下，这一切要素依次和合、各司其职，并共同生出宇宙之卵；那正是我至上的居处。

Verse 10

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥

在那漂浮于因水之上的宇宙卵中，我亲自显现；由我的脐中生出名为“宇宙”的莲华，其中诞生自生的梵天。

Verse 11

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥

作为宇宙之魂的梵天，蒙我恩赐而具足激情（rajas），修行大苦行，于是创造了“布尔、布瓦尔、斯瓦尔”三界，并连同各界的主宰天神一并安立。

Verse 12

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥

斯瓦尔界被安立为诸天的居所，布瓦尔界为幽灵等众的住处，布尔界为人类及其他有死众生之地。那些求解脱的成就者，将被提升到这三界之上。

Verse 13

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥

主梵天在大地下方为阿修罗与那伽蛇族造就其界域。由此，三界众生依自然三德（guṇa）所作之业，各得相应归趣。

Verse 14

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

凭借神秘瑜伽、严厉苦行与出离之道，可得摩诃尔界、阇那界、苦行界与真界等清净归趣；而以奉爱瑜伽（bhakti-yoga），则得至我的超越圣境。

Verse 15

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

我以时间之力为至上造化者，已在此世安置一切业行之果。故在三德之洪流中，众生时而浮起，时而复又沉没。

Verse 16

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥

此世间凡可见之相——或微或巨，或瘦或壮——无不含摄二者：物质自然（prakṛti）与其享受者——灵魂（puruṣa）。

Verse 17

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

凡一物之始与终为何者，彼亦必在其中间。所谓变相，不过为世间施用而立之名相——如以金作镯与珥，以土作罐与碟。金与土在器物成前已在、毁后仍存，故于显现之时亦为其真实之所依。

Verse 18

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

一物以先前之物为质料而转变成他物；若其始与终皆归于同一本性，则称为“真实”（satya）。

Verse 19

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‍त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

物质宇宙可称为真实：以普拉克里蒂为质料，以大毗湿奴为依止，由时间（kāla）令其显现。故普拉克里蒂、毗湿奴与时间三者不异于我——至上绝对真理。

Verse 20

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

只要至上人格神仍以目光注视普拉克里蒂，物质世界便持续存在，依次不断显现，成为由诸性（guṇa）所流出的宏大而多样的宇宙创造之潮。

Verse 21

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

我是一切宇宙形相（毗罗阇形，virāṭ-rūpa）的根基；它通过诸星系的反复创造、维持与毁灭而显现无尽差别。它本含诸界于潜伏之中，并以五大元素的协调组合而展开万有之种种。

Verse 22

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

在毁灭之时，众生的必死之身融入食物；食物融入谷粒，谷粒归于大地，大地归于其微细感受——香。香融入水，水归于味，味融入火，火归于色；色归于触，触归于风，风归于空，空归于声之微细境（tanmātra）。诸根归于其本源之主宰天神；天神归于心，心归于善性之我执；声归于暗性之我执，并入大本性（mahat-tattva）；大本性归于诸性（guṇa），诸性归于未显（avyakta），未显归于时间；时间归于大普鲁沙（Mahā-puruṣa），一切生命之原动者；而生命之源又融入我——不生的至上灵。唯我独存，安住于自性；由我显现创造与毁灭。

Verse 23

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

香气融入水中，水融入其特质味觉中。味觉融入火中，火融入色相（形式）中。

Verse 24

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

色相融入风中，风融入触觉。触觉融入虚空，虚空融入声音。感官融入其本源（主宰神祇）中。

Verse 25

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

温和的乌达瓦啊，感官的本源融入心意（善性假我）。声音融入愚昧假我，而假我融入伟大的物质总体（Mahat-tattva）。

Verse 26

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

那伟大的物质总体融入自然三态（Gunas）中。三态融入未显现的自然（Avyakta）中，而未显现者融入永恒的时间中。

Verse 27

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

时间融入主宰者（Maha-purusa）中，主宰者融入我——不生不灭的至尊灵魂中。最终唯有自性（Atma）独存，安住于自身之中。

Verse 28

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥

正如太阳升起便驱散虚空的黑暗，同样，这关于宇宙毁灭（pralaya）的明智之学，能从严肃求道者的心识中除去一切虚妄的二元分别。纵使幻力（māyā）偶入其心，也不能久住。

Verse 29

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरद‍ृशा मया ॥ २९ ॥

此即我——洞见物质与灵性一切的圆满见者——以顺观与逆观之分析，阐明创造与毁灭而说的数论（Sāṅkhya）之法；它能斩断疑惑之结，摧破迷妄。