Adhyaya 72
भीष्मपर्व — अध्याय ७२: सैन्यगुणवर्णनम्, व्यूहरक्षा, दैव-पुरुषकारचिन्ता
Upa-parva: Sainyavinyāsa (Vyūha–Bala–Saṃkhyā) Context Unit
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya, assessing the Kaurava force as properly arrayed according to śāstra and seemingly “unfailing.” He enumerates criteria of an ideal fighting body—balanced age and physique, health, disciplined conduct, and comprehensive proficiency across weapons and combat modes (sword, mace, missiles, wrestling), as well as skilled maneuvering in mounts and vehicles (elephants, horses, chariots). The account stresses practical training, verified competence, and structured compensation rather than recruitment through social favoritism or kin-pressure. Dhṛtarāṣṭra then depicts the army as oceanic in scale, crowded with banners and ornaments, protected by renowned commanders (Bhīṣma, Droṇa, Kṛtavarman, and others), and unprecedented in human memory. A sharp interpretive turn follows: despite such preparation, the Kauravas fail to overpower the Pāṇḍavas, prompting Dhṛtarāṣṭra to infer either divine alignment with the Pāṇḍavas or the operation of ancient destiny. He recalls Vidura’s beneficial advice, notes Duryodhana’s disregard, and concludes with a deterministic formulation—events unfold as created by the Ordainer, not otherwise.
Chapter Arc: पाँचवें दिन का प्रभात—कौरवों की सेना मकरव्यूह में सिमटकर भीष्म के संरक्षण में खड़ी होती है, और पाण्डव श्येनव्यूह रचकर उसी क्षण उत्तर देते हैं। → दोनों पक्ष ‘परस्परजिगीषवः’—जीत की तीव्र इच्छा और क्रोध से भरे—अपने-अपने विभागों में रथी, पत्ति, गज, अश्व को क्रमबद्ध कर एक-दूसरे का अनुसरण करते हुए टकराते हैं; व्यूह-रक्षा ही युद्ध का मुख्य लक्ष्य बन जाती है। → भीमसेन सात्यकि की रक्षा करते हुए द्रोण पर प्रहार करता है—व्यूह के भीतर ‘रक्षक’ और ‘भेदक’ की भूमिकाएँ एक साथ उभरती हैं, और युद्ध देव-दानव संग्राम-सा घोर हो उठता है। → दुर्योधन यश-लालसा में अपनी विशाल सेना सहित भीष्म के निकट पहुँचकर उनकी रक्षा में लग जाता है; दोनों सेनाएँ अपने-अपने व्यूहों को थामे रखती हैं और दिन का संग्राम पूर्ण वेग से चल पड़ता है। → मकरव्यूह की अभेद्यता बनाम श्येनव्यूह की चपलता—अगला क्षण किसका व्यूह टूटेगा और किसका रक्षक डगमगाएगा?
Shlokas
Verse 1
शच्प््ज्िल्ञस> ह्य #जज्स्ज्न्प्त्ल एकोनसप्ततितमो<ध्याय: कौरवोंद्वारा मकरव्यूह तथा पाण्डवोंद्वारा श्येनव्यूहका निर्माण एवं पाँचवें दिनके युद्धका आरम्भ संजय उवाच व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे । उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतु:
Sañjaya nói: “Tâu đại vương, khi đêm đã qua và mặt trời đã mọc, hai đạo quân từ hai phía tiến lên, đứng đối diện nhau, kiên quyết bước vào chiến trận.”
Verse 2
अभ्यधावन्त संक्रुद्धा: परस्परजिगीषव: । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम्
Sañjaya thưa: Bừng bừng phẫn nộ và khát khao khuất phục lẫn nhau, họ lao thẳng lên phía trước. Tất cả cùng tụ hội nơi chiến địa, nhìn nhau mặt đối mặt—ý chí mỗi bên càng thêm rắn lại, sẵn sàng cho cuộc công kích tương tàn.
Verse 3
पाण्डवा धारराष्ट्राश्न॒ राजन दुर्मन्त्रिते तव । व्यूही च व्यूह[ु संरब्धा: सम्प्रहृष्टा: प्रहारिण:
Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, bởi mưu kế sai lầm của bệ hạ, cả phe Pāṇḍava lẫn các con của Dhṛtarāṣṭra, sau khi bày trận và lập thế đối trận, đều trở nên quyết liệt, hân hoan mà háo chiến, nóng lòng ra đòn—mỗi bên xông vào quân đối phương, bị thúc đẩy bởi cơn giận và khát vọng khuất phục kẻ kia.
Verse 4
अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन् समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन् व्यूहमात्मन:,राजन! भीष्म सेनाका मकरव्यूह बनाकर सब ओरसे उसकी रक्षा करने लगे। इसी प्रकार पाण्डवोंने भी अपने व्यूहकी रक्षा की
Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, Bhīṣma bày thế trận “Makara” và giữ gìn nó vững chắc từ mọi phía. Cũng vậy, tâu Đại vương, phe Pāṇḍava cũng bảo vệ thế trận của mình.
Verse 5
(अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत् । श्येनवद् व्यूहय तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात् स्वयम् ।।
Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi ấy phụ vương của bệ hạ, Devavrata (Bhīṣma)—bậc nhất trong hàng chiến xa—đã tiến ra chiến địa, được bao quanh bởi một đoàn chiến xa hùng hậu. Cảnh ấy cho thấy trật tự và khí thế của cuộc chiến không chỉ do số lượng tạo nên, mà còn do sự hiện diện của bậc trưởng lão đáng tôn kính, người lấy kỷ luật và phép tắc võ trận mà định hình bước đi của toàn quân.
Verse 6
इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिता: । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिन: सादिनस्तथा,फिर यथाभाग खड़े हुए रथी, पैदल, हाथीसवार और घुड़सवार सब एक-दूसरेका अनुसरण करते हुए चल दिये
Sañjaya thưa: Được sắp theo từng bộ phận của mình, các chiến xa, bộ binh, tượng binh và kỵ binh cùng tiến lên—đoàn này nối tiếp đoàn kia theo trật tự nghiêm minh. Cuộc chuyển động ấy phản chiếu sự phối hợp có kỷ luật của chiến tranh, nơi bổn phận được thi hành bằng cơ cấu và phục tùng, chứ không bởi bạo lực bốc đồng.
Verse 7
तान् दृष्टवाभ्युद्यतान् संख्ये पाण्डवा हि यशस्विन: । श्येनेन व्यूहराजेन तेनाजस्येन संयुगे
Sañjaya nói: Thấy quân thù đã bày trận và sẵn sàng giao chiến, các Pāṇḍava lừng danh giữa chiến trường liền kết thành thế trận «Śyena» (chim ưng) bất khả chiến bại—vua của mọi trận đồ—khiến họ hiện lên rực rỡ, kiên quyết và đầy kỷ luật.
Verse 8
अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबल: । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:
Sañjaya nói: Trong thế trận ấy, Bhīmasena lực lưỡng rực sáng ở mũi trận. Ở vị trí «đôi mắt» của trận đồ đứng Śikhaṇḍin bất khả khuất và Dhṛṣṭadyumna, con của Pṛṣata, vững vàng như trụ đá.
Verse 9
शीर्षे तस्याभवद् वीर: सात्यकि: सत्यविक्रम: । विधुन्वन् गाण्डिवं पार्थों ग्रीवायामभवत् तदा
Sañjaya nói: Ở phần đầu của thế trận đứng Sātyaki, vị anh hùng có dũng lực chân thật. Còn nơi phần cổ, Pārtha (Arjuna) đứng đó, rung cây cung Gāṇḍīva cho vang dội—báo hiệu sự sẵn sàng và quyết tâm khi trận đồ thành hình.
Verse 10
अक्षौहिण्या सम॑ तत्र वामपक्षो5भवत् तदा | महात्मा द्रुपद: श्रीमान् सह पुत्रेण संयुगे,पुत्रसहित श्रीमान् महात्मा ट्रपद एक अक्षौहिणी सेनाके साथ युद्धमें बायें पंखके स्थानमें खड़े थे
Sañjaya nói: Khi ấy, cánh trái được lập nên với trọn một akṣauhiṇī. Vua Drupada rạng danh, bậc đại tâm, cùng với con trai mình đứng vào vị trí ấy trong trận chiến.
Verse 11
दक्षिणश्वाभवत् पक्ष: कैकेयो5क्षौहिणीपति: । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्व सौभद्रश्नापि वीर्यवान्
Sañjaya nói: Ở cánh phải đứng vị chỉ huy xứ Kekaya, người thống lĩnh một akṣauhiṇī. Phía sau được bố trí năm người con của Draupadī, và cả người con dũng mãnh của Subhadrā (Abhimanyu), làm lực lượng yểm trợ.
Verse 12
पृष्ठे समभवच्छीमान् स्वयं राजा युधिष्ठिर: । भ्रातृभ्यां सहितो वीरो यमाभ्यां चारुविक्रम:
Sañjaya nói: Ở phía sau đội hình, chính vua Yudhiṣṭhira lẫm liệt đứng giữ vị trí—vị dũng sĩ có uy lực đẹp đẽ—cùng với hai anh em song sinh của Yama là Nakula và Sahadeva.
Verse 13
प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा । भीष्ममासाद्य संग्रामे छादयामास सायकै:,तदनन्तर भीमसेनने रणक्षेत्रमें प्रवेश करके मकर-व्यूहके मुखभागमें खड़े हुए भीष्मको अपने सायकोंसे आच्छादित कर दिया
Sañjaya nói: Rồi Bhīma xông vào chiến địa; đến nơi Bhīṣma đang đứng ngay mũi trước của trận hình Makara, chàng phủ kín ông trong giao tranh bằng một cơn mưa tên dày đặc.
Verse 14
ततो भीष्मो महास्त्राणि पातयामास भारत । मोहयन् पाण्दुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे,भारत! तब उस महासमरमें पाण्डवोंकी उस व्यूहबद्ध सेनाको मोहित करते हुए भीष्म उसपर बड़े-बड़े अस्त्रोंका प्रयोग करने लगे
Sañjaya nói: Bấy giờ, hỡi hậu duệ Bharata, Bhīṣma bắt đầu trút xuống những vũ khí đại lực như mưa. Trong trận chiến lớn ấy, ông làm các con Pāṇḍu rối loạn và đánh vào đạo quân đang bày trận.
Verse 15
सम्मुहृति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजय: । भीष्मं शरसहस्त्रेण विव्याध रणमूर्थनि
Sañjaya nói: Khi thấy quân mình bị rối loạn, Dhanañjaya (Arjuna) lập tức hành động với quyết tâm khẩn thiết; ngay nơi mũi trận, chàng bắn xuyên Bhīṣma bằng một nghìn mũi tên.
Verse 16
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे | स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समुपस्थित:
Sañjaya nói: Sau khi chặn đứng và hóa giải mọi vũ khí Bhīṣma phóng ra giữa trận, chàng đứng sẵn sàng giao chiến, cùng đạo quân của mình nay tràn đầy phấn chấn và tự tin trở lại.
Verse 17
ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजमभाषत । पूर्व दृष्टवा वर्धं घोरं बलस्य बलिनां वर:
Bấy giờ vua Duryodhana cất lời với con của Bharadvāja (Droṇa). Đã tận mắt chứng kiến trước đó cuộc tàn sát ghê rợn giáng xuống quân mình, bậc kiệt xuất trong hàng dũng lực ấy nói ra—lời lẽ được hun đúc bởi thực tại nghiệt ngã của chiến tranh và nhu cầu khẩn thiết phải giành thế lợi qua mưu lược và mệnh lệnh.
Verse 18
भ्रातृणां च वध युद्धे स्मरमाणो महारथ: । आचार्य सततं हि त्वं हितकामो ममानघ
Sañjaya thưa: Vị đại xa chiến (Duryodhana), ghi lòng cuộc tàn sát thân tộc nơi chiến địa và nhớ đến cái chết của các anh em mình, đã nói với Droṇācārya, con của Bharadvāja: “Bạch thầy vô tội, thầy hằng là người mưu cầu điều lợi cho ta.”
Verse 19
वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्म॑ं चैव पितामहम् । देवानपि रणे जेतु प्रार्थयामो न संशय:
Sañjaya thưa: “Nương tựa nơi thầy và nơi Bhīṣma—bậc tổ phụ—chúng ta vững dạ mong rằng có thể thắng cả chư thiên trên chiến địa; điều ấy không nghi ngờ. Vậy thì việc đánh bại các Pāṇḍava, vốn kém hơn về sức lực và dũng mãnh, có gì là lớn lao? Xin thầy được an lành; hãy gắng sao cho các Pāṇḍava bị giết.”
Verse 20
किमु पाण्डुसुतान् युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । स तथा कुरु भद्रें ते यथा वध्यन्ति पाण्डवा:
Sañjaya thưa: “Huống chi trên chiến địa, việc thắng các con của Pāṇḍu—những kẻ kém về sức lực và dũng khí—lại chẳng càng chắc chắn hơn sao? Vậy nên, vì điều lành cho thầy, xin hãy hành động sao cho các Pāṇḍava bị giết.”
Verse 21
एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष । (उवाच तत्र राजानं संक्रुद्ध इव नि:श्वसन् । आर्य! आपके पुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर द्रोणाचार्य कुछ कुपित-से हो उठे और लंबी साँस खींचते हुए राजा दुर्योधनसे बोले। द्रोण उवाच बालिशस्त्वं न जानीषे पाण्डवानां पराक्रमम् | न शक््या हि यथा जेतुं पाण्डवा हि महाबला: ।।
Sañjaya thưa: Khi nghe con của ngài nói vậy, hỡi đức vua đáng kính, Droṇa—thở mạnh như kẻ đang giận—đã nói với vua Duryodhana ngay tại đó. Droṇa nói: “Ngươi thật dại; ngươi không hiểu uy lực của các Pāṇḍava. Những Pāṇḍava đại lực ấy không thể bị khuất phục thực sự trong chiến trận. Dẫu vậy, ta sẽ làm việc của ngươi tùy theo sức và dũng của ta.” Sañjaya thưa: Nói xong với con của ngài, hỡi đức vua, Droṇa tiến ra đối diện quân trận và, ngay trước mắt Sātyaki, bắt đầu phá vỡ, xé toạc đội hình chiến đấu của quân Pāṇḍava.
Verse 22
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं वारयामास भारत | तयो: प्रववृते युद्ध घोररूपं भयावहम्,भारत! उस समय सात्यकिने आगे बढ़कर द्रोणाचार्यको रोका। फिर तो उन दोनोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया
Sañjaya nói: Bấy giờ Sātyaki bước lên phía trước và chặn Droṇa, hỡi Bhārata. Giữa hai người, một trận chiến bùng nổ—hình thế ghê rợn, gieo rắc kinh hoàng.
Verse 23
शैनेयं तु रणे क्रुद्धों भारद्वाज: प्रतापवान् | अविध्यन्निशितैर्बाणिर्जत्रुदेशे हसन्निव,प्रतापी द्रोणाचार्यने युद्धमें कुपित होकर सात्यकिके गलेकी हँसलीमें हँसते हुए-से पैने बाणोंद्वारा प्रहार किया
Sañjaya nói: Giữa trận tiền, Bhāradvāja hùng dũng (Droṇācārya) bừng bừng phẫn nộ, dùng những mũi tên sắc nhọn bắn trúng Śaineya (Sātyaki) vào vùng khớp cổ/xương đòn, như thể đang cười.
Verse 24
भीमसेनस्तत: क्रुद्धों भारद्वाजमविध्यत । संरक्षन् सात्यकिं राजन् द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात्
Sañjaya nói: Rồi Bhīmasena bừng bừng giận dữ, bắn tên trúng Bhāradvāja (Droṇa). Tâu Đại vương, để che chở Sātyaki khỏi Droṇa—bậc nhất trong hàng chiến sĩ cầm binh—Bhīma đã xuyên thủng vị đạo sư bằng những mũi tên của mình.
Verse 25
ततो द्रोणश्र भीष्मश्ष तथा शल्यश्ल मारिष | भीमसेन रणे क्रुद्धाश्छादयांचक्रिरे शरै:,आर्य! तदनन्तर द्रोणाचार्य, भीष्म तथा शल्य तीनोंने कुपित होकर भीमसेनको युद्धस्थलमें अपने बाणोंसे ढक दिया
Sañjaya nói: Rồi, hỡi bậc cao quý, Droṇa, Bhīṣma và Śalya—ba vị đều nổi giận giữa chiến trường—đã phủ kín Bhīmasena bằng một trận mưa tên.
Verse 26
तत्राभिमन्यु: संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्न मारिष । विव्यधुर्निशितैर्बाणै: सर्वास्तानुद्यतायुधान्
Sañjaya nói: Tại đó, Abhimanyu nổi giận, cùng các con trai của Draupadī, hỡi bậc đáng kính, đã dùng những mũi tên sắc nhọn làm bị thương tất cả các đại chiến xa Kaurava đang đứng với vũ khí giương lên.
Verse 27
द्रोणभीष्मौ तु संक़्रुद्धावापतन्ती महाबलौ | प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे
Sañjaya nói: Drona và Bhishma—hai dũng tướng đại lực—bừng giận, xông thẳng tới. Trong trận đại chiến ấy, Shikhandi, cung thủ kiệt xuất, tiến lên nghênh chiến, tung đòn phản kích.
Verse 28
उस समय कुपित होकर आक्रमण करते हुए महा-बली द्रोणाचार्य और भीष्मका उस महासमरमें सामना करनेके लिये महाधनुर्धर शिखण्डी आगे बढ़ा ।।
Sañjaya nói: Khi ấy, Shikhandi—cung thủ đại lực—nổi giận, tiến lên trong đại chiến để đối mặt với Dronacharya và Bhishma. Nắm cây cung gầm vang như mây sấm, người anh hùng kéo mạnh rồi bắn ra mưa tên dồn dập, nhanh đến nỗi tưởng như che khuất cả mặt trời.
Verse 29
शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामह: । अवर्जयत संग्राम॑ स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन्,भरतकुलके पितामह भीष्मने शिखण्डीके सामने पहुँचकर उसके स्त्रीत्वका बारंबार स्मरण करते हुए युद्ध बंद कर दिया
Sañjaya nói: Khi ông tổ của dòng Bharata (Bhishma) giáp mặt Shikhandin, ngài đã kiềm chế không giao chiến, luôn nhớ rằng Shikhandin vốn sinh ra là nữ.
Verse 30
ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे । रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदित:,महाराज! यह देखकर द्रोणाचार्य युद्धमें आपके पुत्रके कहनेसे भीष्मकी रक्षाके लिये शिखण्डीकी ओर दौड़े
Sañjaya nói: Rồi Drona, tâu Đại vương, lao tới trong chiến địa—theo lời thúc giục của con trai ngài—để bảo vệ Bhishma vào lúc ấy.
Verse 31
शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभूृतां वरम् । अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम्
Sañjaya nói: Nhưng khi Shikhandi giáp mặt Drona—bậc nhất trong hàng người mang vũ khí—chàng hoảng sợ mà quay lưng rút lui, như kẻ lùi trước ngọn lửa dữ dội của thời mạt kiếp.
Verse 32
ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशाम्पते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद् यश:
Sanjaya thưa: Bấy giờ, tâu chúa tể muôn dân, con trai của bệ hạ—được hậu thuẫn bởi lực lượng hùng mạnh—đến gần Bhishma và nương mình dưới sự che chở của ngài, với khát vọng giành lấy danh tiếng lớn lao.
Verse 33
प्रजानाथ! तदनन्तर आपका पुत्र दुर्योधन महान् यश पानेकी इच्छा रखता हुआ अपनी विशाल सेनाके साथ भीष्मके पास पहुँचकर उनकी रक्षा करने लगा ।।
Tâu chúa tể muôn dân! Sau đó, con trai bệ hạ là Duryodhana, khao khát giành lấy đại danh, đã đem đại quân đến bên Bhishma và đứng ra che chở cho ngài. Cũng vậy, tâu đại vương, các Pandava đặt Dhananjaya (Arjuna) ở tuyến đầu, quyết chí đoạt thắng, liền xông thẳng vào Bhishma.
Verse 34
तद् युद्धमभवद् घोर देवानां दानवैरिव । जयमाकाडुक्षतां संख्ये यशश्व सुमहाद्भुतम्
Sanjaya thưa: Rồi một trận chiến ghê gớm bùng lên giữa các Pandava và Kaurava—tựa như cuộc chiến của chư thiên chống lại loài Danava. Trong cuộc đụng độ ấy, các Pandava khát khao chiến thắng và danh tiếng kỳ vĩ lan xa, liền dấn vào giao tranh với ý chí dữ dội.
Verse 69
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि पञ्चम दिवसयुद्धारम्भे एकोनसप्ततितमो<5ध्याय:
Vậy là, trong Thánh sử Mahabharata, thuộc Bhishma Parva—đặc biệt ở phần nói về việc hạ Bhishma—mở đầu cuộc giao chiến ngày thứ năm; đây là chương thứ sáu mươi chín.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: how to explain failure despite extensive merit-based preparation—whether as the consequence of flawed judgment (rejecting counsel and justice) or as the operation of daiva beyond human control.
Competence, resources, and procedure do not guarantee outcomes if governance is ethically compromised; the chapter juxtaposes disciplined human effort with the epic’s doctrine that results may still be constrained by larger causal orders.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary functions implicitly through Dhṛtarāṣṭra’s concluding determinism, positioning the episode as a lesson on counsel, causality, and the limits of strategic control.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.