Adhyaya 21

Verse 1

श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī nói: Tâu Đại vương, cho đến nay, theo các ước lượng của bậc học giả, ta đã trình bày sự sắp đặt của Bhū-maṇḍala, cùng đường kính vũ trụ và những đặc điểm tổng quát của nó.

Verse 2

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥

Như hạt lúa mì được chẻ làm hai: biết kích thước phần dưới thì có thể suy ra kích thước phần trên; cũng vậy, các bậc am tường địa-vũ trụ học dạy rằng nhờ biết các số đo của phần dưới mà hiểu được số đo của phần trên vũ trụ. Khoảng trời giữa cầu địa giới và cầu thiên giới gọi là antarikṣa (ngoại không), tiếp giáp đỉnh của cầu đất và đáy của cầu trời.

Verse 3

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥

Giữa vùng antarikṣa ấy là mặt trời uy nghi, vua của các thiên thể tỏa nhiệt. Bằng chính quang huy của mình, Ngài sưởi ấm và soi sáng ba cõi, giữ gìn trật tự của vũ trụ. Theo mệnh lệnh của Đấng Tối Thượng, khi đi về phương bắc, phương nam hay qua xích đạo, mặt trời được nói là chuyển động chậm, nhanh hoặc điều hòa. Tùy theo việc lên cao, xuống thấp hay đi qua xích đạo, và theo sự tiếp xúc với các cung hoàng đạo bắt đầu từ Makara (Ma Kết), Ngài an bài ngày đêm khi dài, khi ngắn, hoặc bằng nhau.

Verse 4

यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥

Khi mặt trời đi qua Meṣa (Bạch Dương) và Tulā (Thiên Bình), ngày và đêm bằng nhau. Khi đi qua năm cung bắt đầu từ Vṛṣabha (Kim Ngưu), độ dài ban ngày tăng dần, còn ban đêm mỗi tháng giảm một ghaṭikā (nửa giờ), cho đến khi trở lại Tulā thì ngày đêm lại cân bằng.

Verse 5

यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥

Khi mặt trời đi qua năm cung bắt đầu từ Vṛścika (Bọ Cạp), tình trạng ngày đêm trở nên đảo ngược: ban ngày ngắn lại và ban đêm dài ra; rồi dần dần lại tiến về sự cân bằng.

Verse 6

यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥

Chừng nào mặt trời còn đi về dakṣiṇāyana (hướng nam) thì ban ngày còn dài thêm; và chừng nào còn đi về udagayana (hướng bắc) thì ban đêm còn dài thêm.

Verse 7

एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्‍लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥

Śukadeva Gosvāmī tiếp lời—tâu Đại vương, các bậc hiền triết nói rằng mặt trời đi vòng quanh núi Mānasottara theo một vòng tròn dài 9,51,00,000 yojana. Trên Mānasottara, phía đông núi Sumeru là Devadhānī của Indra; phía nam là Saṁyamanī của Yamarāja; phía tây là Nimlocanī của Varuṇa; và phía bắc là Vibhāvarī của thần Mặt Trăng. Theo thời khắc nhất định, tại các nơi ấy có bình minh, chính ngọ, hoàng hôn và nửa đêm, khiến muôn loài khởi làm và dừng các bổn phận của mình.

Verse 8

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

Chúng sinh cư trú trên núi Sumeru luôn nóng như lúc chính ngọ, vì đối với họ mặt trời luôn ở ngay trên đỉnh đầu. Mặt trời hướng về các chòm sao mà chuyển động ngược chiều kim đồng hồ, đặt Sumeru ở bên trái; nhưng do ảnh hưởng của gió dakṣiṇāvarta, nó lại dường như chuyển động thuận chiều kim đồng hồ, như thể ngọn núi ở bên phải. Nơi đối diện với chỗ thấy mặt trời mọc sẽ thấy mặt trời lặn; và nơi đối diện với chỗ là chính ngọ sẽ là nửa đêm. Cũng vậy, người ở nơi mặt trời lặn nếu đến xứ đối diện sẽ không thấy mặt trời trong cùng trạng thái ấy.

Verse 9

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्‍लोचति यत्र क्‍वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥

Chúng sinh cư trú trên núi Sumeru luôn nóng như lúc chính ngọ, vì đối với họ mặt trời luôn ở ngay trên đỉnh đầu. Mặt trời hướng về các chòm sao mà chuyển động ngược chiều kim đồng hồ, đặt Sumeru ở bên trái; nhưng do ảnh hưởng của gió dakṣiṇāvarta, nó lại dường như chuyển động thuận chiều kim đồng hồ, như thể ngọn núi ở bên phải. Nơi đối diện với chỗ thấy mặt trời mọc sẽ thấy mặt trời lặn; và nơi đối diện với chỗ là chính ngọ sẽ là nửa đêm. Cũng vậy, người ở nơi mặt trời lặn nếu đến xứ đối diện sẽ không thấy mặt trời trong cùng trạng thái ấy.

Verse 10

यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥

Khi mặt trời đi từ Devadhānī, nơi ở của Indra, đến Saṁyamanī, nơi ở của Yamarāja, nó vượt quãng đường 23,775,000 yojana trong mười lăm ghaṭikā (sáu giờ).

Verse 11

एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्‍लोचन्ति ॥ ११ ॥

Như vậy, mặt trời đi từ Saṁyamanī đến Nimlocanī, nơi ở của Varuṇa; từ đó đến Vibhāvarī, nơi ở của thần Mặt Trăng; rồi lại trở về Devadhānī, nơi ở của Indra. Cũng theo cách ấy, mặt trăng cùng các hành tinh và tinh tú khác, với các chòm sao, hiện ra trên vòng quang minh của bầu trời, rồi lặn xuống và lại trở nên vô hình.

Verse 12

एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥

Như vậy, chỉ trong một muhūrta, cỗ xe của Thần Mặt Trời, mang bản chất trayīmaya—được tôn thờ bằng lời Veda ‘oṁ bhūr bhuvaḥ svaḥ’—đi qua bốn trú xứ đã nêu, với tốc độ 3.400.800 do-tuần (yojana).

Verse 13

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥

Cỗ xe của Thần Mặt Trời chỉ có một bánh, được gọi là Saṁvatsara. Mười hai tháng là mười hai nan hoa; sáu mùa là các phần của vành; ba kỳ cātur-māsya là moay-ơ chia ba. Một đầu trục đặt trên đỉnh núi Sumeru, đầu kia trên núi Mānasottara; bánh xe gắn ở đầu ngoài của trục ấy không ngừng quay trên Mānasottara như bánh xe của máy ép dầu.

Verse 14

तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥

Trên trục thứ nhất gắn một trục thứ hai, dài bằng một phần tư. Như trục của máy ép dầu, đầu trên của trục thứ hai này được buộc vào Dhruvaloka bằng sợi dây của gió.

Verse 15

रथनीडस्तु षट्‌त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥

Tâu Đại vương, thân xe của chiến xa Thần Mặt Trời dài 3.600.000 yojana và rộng bằng một phần tư. Cái ách cũng rộng như vậy. Bảy con ngựa mang tên các thể thơ Veda như Gāyatrī được Aruṇadeva thắng vào ách; chúng không ngừng chở Aditya-deva.

Verse 16

पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥

Dù Aruṇadeva ngồi phía trước Thần Mặt Trời để điều khiển chiến xa và chế ngự đàn ngựa, ngài vẫn ngoái nhìn về phía sau, hướng về chính Thần Mặt Trời.

Verse 17

तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥

Cũng vậy, có sáu vạn thánh nhân tên Vālikhilya, mỗi vị chỉ lớn bằng đốt ngón tay cái, đứng trước Thần Mặt Trời và dâng lên những lời tán tụng hùng biện để ca ngợi Ngài.

Verse 18

तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्‌नानानामान: पृथक्‌कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥

Tương tự, các vị ṛṣi khác, Gandharva, Apsarā, Nāga, Yakṣa, Rākṣasa và chư thiên—chia thành từng đôi trong các nhóm—mỗi tháng mang những danh xưng khác nhau và liên tục cử hành các nghi lễ khác nhau để thờ phụng Đấng Tối Thượng như Sūryadeva, vị thần quyền năng mang nhiều danh hiệu.

Verse 19

लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥

Tâu Đại vương, trên quỹ đạo quanh Bhū-maṇḍala, Thần Mặt Trời đi qua quãng đường 95.100.000 yojana chỉ trong một sát-na; tốc độ của Ngài là 2.000 yojana và hai krośa mỗi sát-na.