Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 13

The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot

Devanagari script

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥

Transliteration

yasyaikaṁ cakraṁ dvādaśāraṁ ṣaṇ-nemi tri-ṇābhi saṁvatsarātmakaṁ samāmananti tasyākṣo meror mūrdhani kṛto mānasottare kṛtetara-bhāgo yatra protaṁ ravi-ratha-cakraṁ taila-yantra-cakravad bhraman mānasottara-girau paribhramati.

Translation

Cỗ xe của Thần Mặt Trời chỉ có một bánh, được gọi là Saṁvatsara. Mười hai tháng là mười hai nan hoa; sáu mùa là các phần của vành; ba kỳ cātur-māsya là moay-ơ chia ba. Một đầu trục đặt trên đỉnh núi Sumeru, đầu kia trên núi Mānasottara; bánh xe gắn ở đầu ngoài của trục ấy không ngừng quay trên Mānasottara như bánh xe của máy ép dầu.

Synonyms

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुं/नपुंसक; षष्ठी एकवचन (Genitive singular)

• एकम्: one
• एकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणम्

• चक्रम्: wheel
• चक्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• द्वादश-अरम्: having twelve spokes
• द्वादश-अरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वादश + अर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः (numeral compound)

• षट्-नेमि: having six rims/felloes
• षट्-नेमि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट् + नेमि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः

• त्रि-नाभि: having three hubs
• त्रि-नाभि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि + नाभि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; द्विगु-समासः

• संवत्सर-आत्मकम्: constituted of the year
• संवत्सर-आत्मकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संवत्सर + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; विशेषणम् (consisting of)

• समामनन्ति: they declare/recite
• समामनन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ√मन् (धातु)
• Form: लट् (Present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; बहुवचन

• तस्य: of that (wheel/chariot)
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुं/नपुंसक; षष्ठी एकवचन

• अक्षः: axle
• अक्षः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन

• मेरोः: of Meru
• मेरोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन (Genitive singular)

• मूर्धनि: on the summit/head
• मूर्धनि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मूर्धन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular)

• कृतः: made/placed
• कृतः: Kriya (क्रिया/विधेय)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थकः (made/placed)

• मानस-उत्तरे: on (Mount) Mānasottara
• मानस-उत्तरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मानस + उत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular); स्थानवाचक

• कृत-इतर-भागः: with the other part fixed (there)
• कृत-इतर-भागः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत + इतर + भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; विशेषणम् (having the other part made/placed)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (relative adverb of place)

• प्रोतम्: fastened/strung
• प्रोतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र√वे/वय्? + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; अर्थः ‘प्रोतम्’ = threaded/fastened

• रवि-रथ-चक्रम्: the wheel of the Sun’s chariot
• रवि-रथ-चक्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रवि + रथ + चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• तैल-यन्त्र-चक्र-वत्: like an oil-press wheel
• तैल-यन्त्र-चक्र-वत्: Sambandha (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: तैल + यन्त्र + चक्र + वत् (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: अव्यय; उपमानवाचक (comparative particle ‘like’)

• भ्रमन्: revolving
• भ्रमन्: Kriya (क्रिया-सहायक)
• Type: Verb
• Root: √भ्रम् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present active participle, शतृ); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन (as participle)

• मानस-उत्तरे-गिरौ: on Mount Mānasottara
• मानस-उत्तरे-गिरौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मानस + उत्तर + गिरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी एकवचन (Locative singular)

• परिभ्रमति: moves around/circles
• परिभ्रमति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि√भ्रम् (धातु)
• Form: लट् (Present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन

Characters & Entities

• Mount Meru
• Mount Mānasottara
• Sūrya (the Sun)

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about the wheel of time (saṁvatsara-cakra)?

This verse describes the year as a single cosmic wheel with twelve spokes, six rims, and three hubs—an image showing time’s structured, divinely governed cycles.

Why does Śukadeva Gosvāmī describe Mount Meru and Mānasottara while explaining the Sun’s movement?

He uses Meru as the fixed axle-point and Mānasottara as the boundary-support to explain, in Purāṇic cosmology, how the Sun’s chariot-wheel is situated and how the Sun is said to circle in a continuous orbit.

What is a practical application of this Bhagavatam teaching about time in modern life?

Seeing time as an ordered cycle helps one live with discipline and devotion—aligning daily and yearly routines with remembrance of Bhagavān rather than being driven by anxiety and randomness.