Adhyaya 29

Verse 1

प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥

Vua Prācīnabarhi thưa: Bạch Đấng Bhagavān, chúng con chưa thể thấu hiểu trọn vẹn ý nghĩa sâu xa của câu chuyện ẩn dụ về Purañjana mà Ngài kể. Chỉ những bậc hiền triết viên mãn tri kiến tâm linh mới hiểu; còn chúng con bị mê lầm bởi nghiệp quả, nên khó nhận ra mục đích của câu chuyện ấy.

Verse 2

नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥

Đại hiền Nārada tiếp lời: Hãy biết Purañjana chính là jīva, kẻ theo nghiệp của mình mà nhận ‘thành’ là thân xác. Jīva ấy luân chuyển vào các thân một chân, hai chân, ba chân, bốn chân, nhiều chân hay không chân; và với ý niệm mình là kẻ hưởng thụ, nó được gọi là Purañjana.

Verse 3

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥

Đấng mà ta gọi là ‘không được biết đến’ chính là Bhagavān, Ngôi Vị Tối Thượng, chủ tể và người bạn vĩnh hằng của jīva. Chúng sinh không thể nhận biết Ngài qua danh xưng, hành vi hay phẩm tính vật chất; vì thế đối với linh hồn bị ràng buộc, Ngài vẫn mãi là Đấng khó thể biết.

Verse 4

यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्‍न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्‌घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥

Khi jīva muốn hưởng trọn các guṇa của prakṛti, giữa muôn hình thân xác, nó chọn thân có chín ‘cửa’, hai tay và hai chân, cho là ‘thích hợp’. Vì vậy nó nhận thân người hoặc thân chư thiên.

Verse 5

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥

Từ pramadā ở đây chỉ trí tuệ vật chất—tức vô minh—tạo nên ý niệm ‘ta’ và ‘của ta’. Nương vào thứ trí ấy, con người đồng nhất mình với thân xác này, rồi qua các giác quan mà hưởng và chịu theo các guṇa; vì thế jīva bị mắc kẹt trong trói buộc.

Verse 6

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥

Năm căn hành động và năm căn tri giác là những người bạn nam của Purañjanī. Nhờ các căn ấy, jīva được trợ lực để thâu nhận tri thức và thực hiện hành vi. Các hoạt dụng của căn như những bạn gái, còn prāṇa như con rắn năm đầu vận hành trong năm dòng lưu chuyển.

Verse 7

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥

Người hầu thứ mười một, vị chỉ huy của các kẻ khác, được gọi là tâm (manas); chính nó lãnh đạo cả căn tri giác lẫn căn hành động. Năm đối tượng giác quan là vương quốc Pañcāla, nơi sự hưởng thụ diễn ra. Trong vương quốc ấy có thành thân thể với chín cửa.

Verse 8

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥

Hai mắt, hai lỗ mũi và hai tai là những cổng đôi. Miệng, cơ quan sinh dục và hậu môn cũng là các cổng khác nhau. Được đặt trong thân thể có chín cổng này, jīva hành động hướng ra ngoài và hưởng các đối tượng giác quan như sắc và vị.

Verse 9

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥

Hai mắt, hai lỗ mũi và miệng—năm cửa này ở phía trước. Tai phải được xem là cửa phương nam, tai trái là cửa phương bắc. Hai cửa ở phía tây, phần dưới, được gọi là hậu môn và cơ quan sinh dục.

Verse 10

खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥

Hai cổng mang tên Khadyotā và Āvirmukhī chính là đôi mắt được tạo dựng kề nhau tại một chỗ. Thành mang tên Vibhrājita nên hiểu là ‘sắc tướng’ (rūpa). Như vậy, chủ tể của thị giác luôn nhìn thấy muôn hình muôn vẻ.

Verse 11

नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥

Hai cửa mang tên Nalinī và Nālinī nên biết là hai lỗ mũi, và thành Saurabha tượng trưng cho hương thơm. Người bạn gọi là Avadhūta là căn mũi (giác quan ngửi). Cửa Mukhyā là miệng, Vipaṇa là năng lực lời nói, và Rasavidrasa là căn vị—giác quan nếm.

Verse 12

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥

Thành gọi là Āpaṇa tượng trưng cho sự vận dụng lưỡi trong lời nói, và Bahūdana là các loại thức ăn đa dạng. Tai phải được gọi là cửa Pitṛhū, còn tai trái là cửa Devahū.

Verse 13

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्‌व्रजेत् ॥ १३ ॥

Kinh điển chỉ dẫn cả pravṛtti (hướng ra hành động hưởng thụ) lẫn nivṛtti (hướng vào buông xả) được gọi là Pañcāla. Nhờ hai tai, chúng sinh thọ trì lời nghe (śruti) và nhận nhiều loại tri kiến; do năng lực ấy, có kẻ theo Pitṛyāna đến Pitṛloka, có kẻ theo Devayāna đến Devaloka.

Verse 14

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥

Cửa dưới mang tên Āsurī là cơ quan sinh dục; qua đó đi đến thành Grāmaka, nơi dành cho ái dục, rất làm vừa lòng những kẻ phàm tục ngu si. Năng lực sinh sản được gọi là Durmada, và hậu môn được gọi là Nirṛti.

Verse 15

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे श‍ृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥

Khi nói Purañjana đi đến Vaiśasa, nghĩa là đi vào địa ngục, liên hệ với hậu môn. Người đồng hành Lubdhaka là căn làm việc nơi hậu môn. Hai người bạn mù đã nói trước chính là tay và chân. Nhờ tay chân trợ giúp, chúng sinh đi đây đi đó và làm đủ mọi công việc.

Verse 16

अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥

“Antaḥ-pura” chỉ trái tim, còn “viṣūcī” — kẻ đi khắp nơi — chỉ tâm trí. Trong chính tâm trí ấy, sinh linh chịu tác động của các guṇa của vật chất: khi thì mê lầm, khi thì an lạc, khi thì hân hoan.

Verse 17

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥

Khi jīva bị buddhi nhiễm bẩn bởi các guṇa chi phối mà biến đổi hay hành động thế nào, thì nó cũng như kẻ chứng tri (upadraṣṭā) chỉ việc bắt chước các vận hành của buddhi như thế. Dù thức hay mộng, buddhi dựng nên muôn cảnh huống.

Verse 18

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni tiếp lời: điều ta gọi là “cỗ xe” thật ra chính là thân này; các căn là những con ngựa kéo xe. Năm này qua năm khác, theo đà thời gian, chúng chạy không ngăn ngại mà rốt cuộc chẳng tiến bộ chân thật. Nghiệp thiện và nghiệp ác là hai bánh; ba guṇa là cờ; năm prāṇa là xiềng xích. Tâm là dây cương, buddhi là người đánh xe. Trái tim là chỗ ngồi; các đối đãi như vui–khổ là nơi thắt nút. Bảy yếu tố là lớp che phủ; năm căn hành động là các vận hành bên ngoài; mười một căn là đạo quân. Đắm trong dục lạc, jīva ngồi trên xe đuổi theo những dục vọng hư dối, như ảo ảnh, chạy từ đời này sang đời khác để tìm khoái lạc giác quan.

Verse 19

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni tiếp lời: điều ta gọi là “cỗ xe” thật ra chính là thân này; các căn là những con ngựa kéo xe. Năm này qua năm khác, theo đà thời gian, chúng chạy không ngăn ngại mà rốt cuộc chẳng tiến bộ chân thật. Nghiệp thiện và nghiệp ác là hai bánh; ba guṇa là cờ; năm prāṇa là xiềng xích. Tâm là dây cương, buddhi là người đánh xe. Trái tim là chỗ ngồi; các đối đãi như vui–khổ là nơi thắt nút. Bảy yếu tố là lớp che phủ; năm căn hành động là các vận hành bên ngoài; mười một căn là đạo quân. Đắm trong dục lạc, jīva ngồi trên xe đuổi theo những dục vọng hư dối, như ảo ảnh, chạy từ đời này sang đời khác để tìm khoái lạc giác quan.

Verse 20

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

Nārada Muni tiếp lời: điều ta gọi là “cỗ xe” thật ra chính là thân này; các căn là những con ngựa kéo xe. Năm này qua năm khác, theo đà thời gian, chúng chạy không ngăn ngại mà rốt cuộc chẳng tiến bộ chân thật. Nghiệp thiện và nghiệp ác là hai bánh; ba guṇa là cờ; năm prāṇa là xiềng xích. Tâm là dây cương, buddhi là người đánh xe. Trái tim là chỗ ngồi; các đối đãi như vui–khổ là nơi thắt nút. Bảy yếu tố là lớp che phủ; năm căn hành động là các vận hành bên ngoài; mười một căn là đạo quân. Đắm trong dục lạc, jīva ngồi trên xe đuổi theo những dục vọng hư dối, như ảo ảnh, chạy từ đời này sang đời khác để tìm khoái lạc giác quan.

Verse 21

संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥

Điều trước kia được gọi là Caṇḍavega chính là Thời gian hùng mạnh, được nhận biết qua ngày và đêm. Ngày được gọi là Gandharva và đêm là Gandharvī; với 360 vòng trôi qua ấy, thọ mạng của thân thể dần dần bị rút ngắn.

Verse 22

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥

Điều được gọi là Kālakanyā phải hiểu chính là Jarā, tức tuổi già. Không ai muốn đón nhận tuổi già, nhưng Yavaneśvara—tử thần—lại nhận Jarā làm em gái để đưa đến sự tàn hoại.

Verse 23

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Những phiền não và bệnh tật chính là binh lính Yavana theo hầu hắn; các tai ương do quỷ thần và ảnh hưởng asura cũng vậy. Prajvāra tượng trưng cho hai loại sốt. Vì thế, jīva bị bóng tối che phủ, bị dày vò bởi muôn nỗi khổ phát sinh từ thiên định, từ các loài khác và từ chính thân-tâm mình, sống trong thân này đến trăm năm. Dẫu vốn là nirguṇa, nó vẫn chồng đặt các tính chất của prāṇa, giác quan và tâm lên ātman; mù lòa vì dục, nó hành nghiệp trong ngã chấp giả dối “ta” và “của ta”.

Verse 24

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Vì thế, jīva bị bóng tối che phủ, bị dày vò bởi muôn nỗi khổ phát sinh từ thiên định, từ các loài khác và từ chính thân-tâm mình, sống trong thân này đến trăm năm.

Verse 25

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

Dẫu vốn là nirguṇa, nó vẫn chồng đặt các tính chất của prāṇa, giác quan và tâm lên ātman; mù lòa vì dục, nó hành nghiệp với ngã chấp “ta” và “của ta”.

Verse 26

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

Khi linh hồn không nhận biết tự tánh và quên Đấng Bhagavan, bậc Thầy tối thượng, thì bị trói buộc vào các guna của prakrti. Do chấp ngã theo guna, nó hành động bất lực; rồi tùy nghiệp mà thọ các thân khác nhau—trắng, đen hay đỏ.

Verse 27

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

Linh hồn chấp ngã theo các guna thì hành động một cách bất lực; vì thế, tùy nghiệp nó sinh vào nhiều thân—trắng, đen hay đỏ—và do các guna của prakrti mà lang thang trong vô số loài sinh.

Verse 28

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्‍वचित् ॥ २८ ॥

Từ sattva đôi khi đạt các cõi cao rực sáng; từ rajas phát sinh những hành động nhọc nhằn với quả khổ; từ tamas thì chịu bóng tối, sầu não và khổ đau dữ dội.

Verse 29

क्‍वचित्पुमान् क्‍वचिच्च स्त्री क्‍वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥

Bị tamas che phủ, linh hồn khi thì là nam, khi thì là nữ, khi thì không thuộc cả hai; khi thì là chư thiên, con người, chim hay thú. Như vậy, tùy nghiệp và guna, nó lang thang trong luân hồi.

Verse 30

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

Như con chó đói khổ đi từ nhà này sang nhà khác, tùy số phận khi bị xua đuổi trừng phạt, khi được chút cơm; cũng vậy, linh hồn đầy dục vọng lang thang theo nhiều nẻo—khi lên cao, khi xuống thấp, khi ở các cõi trung gian—thọ quả ưa hay ghét theo định mệnh.

Verse 31

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

Như con chó đói khổ đi hết nhà này sang nhà khác; tùy theo số phận, khi thì bị đánh đuổi, khi thì được chút cơm. Cũng vậy, jīva bị chi phối bởi vô số dục vọng nên theo nghiệp và định mệnh mà lang thang trong các loài: lúc cao lúc thấp; lúc lên cõi trời, lúc rơi địa ngục, lúc ở các cõi trung gian, thọ nhận quả báo ưa thích hay không ưa thích.

Verse 32

दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥

Chúng sinh cố gắng đối trị các cảnh khổ do thiên định, do các loài khác, hay do thân và tâm gây ra. Nhưng dù bày đủ cách, họ vẫn bị ràng buộc bởi luật tự nhiên, không thể cắt đứt sự điều kiện hóa ấy.

Verse 33

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥

Như người đội gánh nặng trên đầu, khi thấy quá nặng thì chuyển sang vai để đầu được nhẹ; cũng vậy, mọi cách đối trị chỉ là dời gánh nặng từ chỗ này sang chỗ khác—gánh nặng không thật sự mất đi.

Verse 34

नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥

Nārada nói: Hỡi người không vướng tội! Không ai có thể đối trị trọn vẹn quả của nghiệp chỉ bằng cách bày ra một nghiệp khác, nhất là hành động thiếu ý thức Kṛṣṇa; vì cả hai đều nương trên vô minh. Khi gặp ác mộng, ta không thể trừ nó bằng một ảo mộng khổ khác; chỉ có tỉnh dậy mới dứt. Cũng vậy, đời sống vật chất là giấc mộng do vô minh và huyễn hoặc; giải pháp tối hậu là thức tỉnh trong ý thức Kṛṣṇa.

Verse 35

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥

Dù đối tượng ấy thật ra không hiện hữu, vòng luân hồi vẫn chưa dừng; như trong mộng, tâm lang thang với hình tướng vi tế. Ta khổ vì thấy hổ trong mơ hay thấy rắn trong ảo ảnh, nhưng thực không có hổ cũng chẳng có rắn; khổ đau do sự tạo tác vi tế ấy, và không thể lắng dịu nếu chưa tỉnh khỏi giấc mộng.

Verse 36

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

Lợi ích chân thật của chúng sinh là thoát khỏi vô minh khiến phải chịu luân hồi sinh tử. Phương thuốc duy nhất là quy y với lòng bhakti tối thượng nơi vị Guru—đại diện của Thượng Đế; bhakti-yoga chuyên nhất nơi Bhagavān Vāsudeva sẽ sinh ra ly tham và tri kiến chân thật.

Verse 37

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

Chỉ bhakti-yoga chuyên nhất nơi Bhagavān Vāsudeva mới sinh ra ly tham đúng đắn và tri kiến chân thật; thiếu điều ấy thì không thể có sự xả ly trọn vẹn, cũng không thể hiển lộ tánh tri về tattva.

Verse 38

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥

Hỡi bậc vương hiền! Người có đức tin, luôn nương tựa các chuyện kể về Acyuta, không ngừng lắng nghe và học hỏi, chẳng bao lâu sẽ đủ tư cách được chiêm ngưỡng Thượng Đế trực diện.

Verse 39

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

Hỡi Đại vương! Nơi nào có các bhāgavata—những bậc thánh tâm trong sáng—hăm hở lắng nghe và thuật lại các đức tính của Thượng Đế, nơi ấy từ miệng các bậc đại nhân tuôn chảy dòng cam lộ về hành trạng ngọt như mật của Chúa, lan khắp như sóng sông. Ai uống bằng đôi tai sâu lắng mà không biết chán, người ấy không bị đói khát, sợ hãi, sầu muộn và mê lầm chạm đến.

Verse 40

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

Tại đó, từ miệng các bậc đại nhân tuôn chảy khắp nơi dòng cam lộ về hành trạng ngọt như mật của Chúa, như sóng sông lan tỏa. Hỡi Đại vương, ai uống bằng đôi tai sâu lắng mà không biết chán, người ấy không bị đói khát, sợ hãi, sầu muộn và mê lầm chạm đến.

Verse 41

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥

Vì linh hồn hữu hạn luôn bị quấy nhiễu bởi nhu cầu thân xác như đói và khát, nên hầu như không có thời gian để nuôi dưỡng lòng gắn bó với lời pháp cam lộ của Śrī Hari.

Verse 42

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Đức Phạm Thiên Brahmā, chúa tể các Prajāpati; Đức Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa và các bậc lãnh đạo nhân loại; bốn vị phạm hạnh thánh thiện như Sanaka, Sanātana; các đại hiền Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; và cả tôi (Nārada) — đều là những brāhmaṇa kiên cố, có thẩm quyền luận giải Veda. Dẫu mạnh mẽ nhờ khổ hạnh, học vấn và định, nhưng dù luôn thấy Đấng Tối Thượng, chúng tôi vẫn chưa biết Ngài một cách trọn vẹn.

Verse 43

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Đức Phạm Thiên Brahmā, chúa tể các Prajāpati; Đức Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa và các bậc lãnh đạo nhân loại; bốn vị phạm hạnh thánh thiện như Sanaka, Sanātana; các đại hiền Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; và cả tôi (Nārada) — đều là những brāhmaṇa kiên cố, có thẩm quyền luận giải Veda. Dẫu mạnh mẽ nhờ khổ hạnh, học vấn và định, nhưng dù luôn thấy Đấng Tối Thượng, chúng tôi vẫn chưa biết Ngài một cách trọn vẹn.

Verse 44

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

Đức Phạm Thiên Brahmā, chúa tể các Prajāpati; Đức Śiva, Girīśa; Manu, Dakṣa và các bậc lãnh đạo nhân loại; bốn vị phạm hạnh thánh thiện như Sanaka, Sanātana; các đại hiền Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha; và cả tôi (Nārada) — đều là những brāhmaṇa kiên cố, có thẩm quyền luận giải Veda. Dẫu mạnh mẽ nhờ khổ hạnh, học vấn và định, nhưng dù luôn thấy Đấng Tối Thượng, chúng tôi vẫn chưa biết Ngài một cách trọn vẹn.

Verse 45

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥

Dẫu dấn thân trong śabda-brahman (Veda) mênh mông khó vượt, và thờ phụng các thần linh theo dấu hiệu của thần chú, người ta vẫn không hiểu được Đấng Tối Thượng, Ngôi Vị Thần Linh đầy quyền năng.

Verse 46

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥

Khi Bhagavān ban ân huệ vô cớ cho ai, người bhakta tỉnh thức liền từ bỏ các hoạt động vật chất và nghi lễ nghiệp quả trong Veda, rồi an trú trong bhakti thuần khiết đối với Śrī Hari।

Verse 47

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थद‍ृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥

Vì vậy, hỡi vua Barhiṣmān, đừng vì vô minh mà xem các nghi lễ Veda hay nghiệp cầu quả—dù nghe có vẻ hấp dẫn—là mục tiêu tối hậu của đời sống; đó không phải cứu cánh chân thật।

Verse 48

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥

Những kẻ kém trí xem các nghi lễ tế tự trong Veda là tất cả. Họ không biết ‘ngôi nhà thật’ của mình, nơi Deva Janārdana ngự; vì mê lầm, họ chạy theo tìm những ‘nhà’ khác।

Verse 49

आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्‍न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥

Hỡi Đại vương, như thể ngài đã trải khắp địa cầu bằng những mũi cỏ kuśa sắc nhọn, ngài kiêu hãnh vì đã giết nhiều loài vật trong tế lễ; nhưng ngài không biết nghiệp tối thượng là gì. Chỉ hành động làm Śrī Hari hoan hỷ mới là tối thượng; đó là chân học và trí tuệ đưa đến ý thức Kṛṣṇa।

Verse 50

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥

Śrī Hari là Paramātmā và bậc dẫn đường của mọi chúng sinh mang thân xác trong thế gian này; Ngài là Đấng Tối Thượng điều khiển mọi hoạt động của tự nhiên vật chất. Vì thế, ai nấy nên nương tựa nơi chân sen của Ngài; nhờ vậy đời sống trở nên cát tường và an ổn।

Verse 51

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥

Người chuyên tâm phụng sự bhakti không hề có chút sợ hãi trong cõi vật chất, vì Śrī Hari là Paramātmā và là bạn tối thượng của mọi loài. Ai biết bí mật này mới thật sự có học; và người ấy có thể trở thành bậc thầy tâm linh của thế gian. Vị sad-guru chân chính, đại diện của Kṛṣṇa, không khác Kṛṣṇa.

Verse 52

नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥

Đại thánh Nārada nói: Hỡi bậc tối thượng trong loài người, ta đã trả lời đúng đắn những điều ông hỏi. Nay hãy lắng nghe từ ta một câu chuyện khác, được các bậc thánh thiện chấp nhận và vô cùng mật nhiệm.

Verse 53

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥

Thưa Đại vương, hãy tìm con nai đang gặm cỏ trong vườn hoa xinh đẹp cùng bạn đời. Nó mê đắm công việc hưởng thụ và lắng tai nghe tiếng ong vo ve ngọt ngào. Nó không hay rằng phía trước là hổ dữ sống bằng thịt kẻ khác, còn phía sau là thợ săn đang chực xuyên nó bằng mũi tên sắc; vì thế cái chết đã kề bên.

Verse 54

सुमन:समधर्मणां स्‍त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्‌घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥

Thưa Đại vương, người nữ—lúc đầu quyến rũ nhưng về sau gây xáo động—giống như bông hoa: ban đầu đáng yêu, cuối cùng đáng ghê. Bị trói buộc bởi dục vọng, sinh linh tìm nhặt chút khoái lạc giác quan từ lưỡi đến dục căn, phát sinh từ quả của nghiệp cầu hưởng, rồi tưởng mình hạnh phúc trong đời sống gia đình. Hợp nhất với vợ, tâm luôn chìm trong những ý nghĩ ấy; tai lại bị mê hoặc bởi lời nói ngọt ngào của vợ con, như tiếng ong vo ve hút mật. Người ấy quên rằng phía trước là Thời gian đang cướp tuổi thọ theo dòng ngày đêm; cũng không thấy Tử thần như kẻ thợ săn lặng lẽ theo sau, sắp xuyên thủng bằng mũi tên nội tại. Hãy hiểu điều này: ngài đang bị đe dọa từ mọi phía.

Verse 55

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥

Thưa Đại vương, hãy hiểu dụ ngôn về con nai ấy; chế ngự tâm trong lòng mình, và đừng để những âm thanh quyến rũ tai chi phối ý nghĩ. Hãy từ bỏ đời sống gia đình đầy dục vọng cùng những câu chuyện như thế, và nương nhờ nơi Thượng Đế Tối Cao nhờ ân điển của các bậc giải thoát như haṁsa. Như vậy, xin dần dần buông bỏ sự quyến luyến vật chất.

Verse 56

राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥

Nhà vua thưa: “Bạch Bà-la-môn, những lời ông nói như lời của Bhagavān, ta đã lắng nghe hết sức chăm chú và suy xét kỹ. Ta kết luận rằng các ācārya từng khiến ta dấn thân vào nghiệp cầu quả không biết tri kiến bí mật này; nếu họ biết, cớ sao không giảng cho ta?”

Verse 57

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥

Bạch hiền giả, nhờ lời chỉ dạy của ngài, mối nghi lớn của ta đã được đoạn trừ. Nay ta hiểu rõ sự khác biệt giữa bhakti, tri thức và ly dục. Ta cũng hiểu rằng ngay cả các bậc ṛṣi vĩ đại vẫn có thể bối rối trước mục đích chân thật của đời sống—nơi không còn chỗ cho khuynh hướng thỏa mãn giác quan; huống chi chuyện hưởng dục.

Verse 58

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥

Kết quả của những hành vi mà chúng sinh làm trong đời này sẽ được thọ hưởng hay gánh chịu ở đời sau, trong một thân khác.

Verse 59

इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥

Các bậc thông hiểu kết luận Veda thường nói rằng con người hưởng hay chịu quả của nghiệp quá khứ. Nhưng thực tế, thân đã làm việc ấy trong đời trước nay đã mất; vậy làm sao quả nghiệp ấy lại có thể hiện ra để hưởng hay chịu trong một thân khác?

Verse 60

नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥

Đại hiền Nārada nói: “Chúng sinh hành động trong đời này bằng thân thô, nhưng thân thô bị thúc đẩy bởi thân vi tế gồm tâm, trí và ngã chấp. Khi thân thô mất đi, thân vi tế vẫn còn để thọ hưởng hay gánh chịu; vì vậy không có sự đổi khác.”

Verse 61

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते ताद‍ृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥

Như trong mộng, con người đang nằm ngủ dường như bỏ thân thô này và nhờ hoạt động của tâm và trí mà hành xử trong một thân khác, khi là chư thiên khi là chó; cũng vậy, sau khi rời bỏ thân thô, jīva đi vào thân thú hay thân thiên ở đời này hoặc đời khác để thọ hưởng quả báo của nghiệp quá khứ.

Verse 62

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥

Chúng sinh vì chấp thân mà trong tâm nói: “Ta là thế này, ta là thế kia; đây là bổn phận của ta.” Tất cả chỉ là ấn tượng tâm thức tạm bợ; tuy vậy nhờ ân điển của Bhagavān, Đấng Tối Thượng, jīva được cơ hội thực hiện những điều tâm tưởng, và vì thế lại nhận một thân khác.

Verse 63

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥

Có thể hiểu trạng thái tâm thức của chúng sinh qua hoạt động của hai loại căn: căn nhận biết và căn hành động. Cũng vậy, nhờ tình trạng tâm và các dòng tâm niệm, ta có thể nhận ra nghiệp từ thân trước và vị trí của người ấy trong đời sống quá khứ.

Verse 64

नानुभूतं क्‍व चानेन देहेनाद‍ृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं याद‍ृगात्मनि ॥ ६४ ॥

Đôi khi ta bỗng trải nghiệm điều mà trong thân hiện tại chưa từng thấy hay nghe; và đôi khi những điều như thế cũng bất chợt hiện ra trong giấc mộng.

Verse 65

तेनास्य ताद‍ृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥

Vì thế, tâu Đại vương, jīva mang lớp thân vi tế (liṅga-śarīra) phát sinh đủ loại ý nghĩ và hình ảnh do thân trước; xin hãy tin điều này là chắc thật. Điều chưa từng được trải nghiệm trong thân trước thì tâm không thể bịa đặt, cũng không thể chạm tới.

Verse 66

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥

Tâu Đại vương, cầu phúc lành đến với ngài. Chính tâm ý chỉ bày thân quá khứ và thân vị lai của sinh linh. Theo sự giao hội với prakṛti, cấu trúc tâm như thế nào thì thọ thân như thế ấy; vì vậy từ tâm có thể hiểu đời trước và thân sẽ nhận về sau.

Verse 67

अद‍ृष्टमश्रुतं चात्र क्‍वचिन्मनसि द‍ृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥

Đôi khi trong mộng, tâm hiện ra điều chưa từng thấy hay nghe trong đời này; nhưng tất cả đều đã từng được trải nghiệm ở những nơi chốn, thời gian và hoàn cảnh khác nhau. Nên suy hiểu như vậy.

Verse 68

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥

Các cảnh giới của giác quan, theo trật tự, cứ nhiều lần đến rồi đi trong tâm. Trong tâm của những kẻ cùng khuynh hướng, các ấn tượng ấy hiện ra chung trong nhiều tổ hợp; vì vậy đôi khi xuất hiện hình ảnh như chưa từng thấy hay nghe.

Verse 69

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥

Khi tâm chuyên nhất trong sattva và ở kề bên Bhagavān, người bhakta có thể quán thấy vũ trụ đúng như Bhagavān quán thấy. Điều ấy không luôn xảy ra, nhưng sẽ hiển lộ như bóng tối của Rāhu được thấy khi trăng tròn hiện diện.

Verse 70

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥

Chừng nào còn có thân vi tế vô thủy—gồm trí tuệ, tâm, các căn, đối tượng của căn và tập hợp quả báo của các guṇa—chừng ấy còn có ý niệm hư vọng “ta” và “của ta”, cùng sự chấp thân thô làm đối tượng.

Verse 71

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥

Trong giấc ngủ sâu, ngất xỉu, cú sốc lớn, lúc lâm chung hay khi sốt cao, sự vận hành của prāṇa (khí sinh mệnh) bị ngưng; khi ấy tri giác ‘ta chính là thân này’ liền mất.

Verse 72

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न द‍ृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥

Trong bào thai và thời thơ ấu, do chưa hoàn thiện, ‘dấu hiệu’ mười một phần—mười căn và tâm—không hiện rõ; như trăng bị bóng tối đêm không trăng che phủ.

Verse 73

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥

Trong mộng, cảnh trần không thật có, nhưng do tưởng niệm mà chúng hiện ra và đem điều bất lợi; cũng vậy, vì dính mắc vào dục cảnh, vòng luân hồi của hữu tình không dừng dù không tiếp xúc trực tiếp.

Verse 74

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥

Năm đối tượng giác quan, năm căn hành động, năm căn tri giác và tâm—đó là mười sáu sự triển khai vật chất. Khi bị ba guṇa chi phối và kết hợp với ý thức, thì gọi là jīva bị ràng buộc.

Verse 75

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥

Chính nhờ ‘thân vi tế’ này mà jīva nhận lấy rồi bỏ thân thô; và cũng nhờ nó mà trải nghiệm hân hoan, sầu muộn, sợ hãi, khổ đau và an lạc.

Verse 76

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

Như con sâu bám lấy chiếc lá mới trước khi rời chiếc lá cũ, cũng vậy, linh hồn theo nghiệp quá khứ không rời chấp trước vào thân này cho đến khi nắm lấy một thân khác, ngay cả lúc lâm chung.

Verse 77

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

Hỡi bậc vương giả của loài người, chừng nào chúng sinh chưa tìm được thân khác theo dòng nghiệp, thì chính tâm là kẻ nuôi dưỡng luân hồi của muôn loài và là chỗ nương của mọi dục vọng.

Verse 78

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥

Khi cứ mãi suy tưởng về những đối tượng mà giác quan đã nếm trải, con người lại tích lũy nghiệp hết lần này đến lần khác. Khi nghiệp đi cùng vô minh thì có trói buộc; chính trong hành động dựa trên cái ‘phi-ngã’ mà có xiềng xích.

Verse 79

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥

Vì thế, để dứt trừ xiềng xích ấy, hãy phụng sự Hari bằng trọn vẹn tâm hồn. Chính theo ý chí của Ngài mà vũ trụ này được tạo dựng, duy trì và tiêu hoại; do đó hãy thấy thế gian thấm nhuần bản thể của Ngài.

Verse 80

मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्‍त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥

Maitreya nói: Bậc bhāgavata tối thượng, thánh hiền Nārada, sau khi chỉ bày con đường haṁsa-yoga và mời nhà vua, liền rời đi trở về Siddhaloka.

Verse 81

प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥

Trước mặt các đại thần, Thánh vương Prācīnabarhi truyền lệnh cho các con bảo hộ dân chúng; rồi rời nhà, đến Kapilāśrama để tu khổ hạnh.

Verse 82

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥

Tại Kapilāśrama, vua Prācīnabarhi với tâm kiên định, nhất tâm phụng sự đôi chân sen của Govinda bằng lòng bhakti; lìa mọi chấp trước, ngài đạt giải thoát trọn vẹn và chứng đắc địa vị linh thiêng đồng phẩm tính với Đấng Tối Thượng.

Verse 83

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: श‍ृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥

Hỡi Vidura vô tội, ai nghe hoặc thuật lại cho người khác câu chuyện về tri kiến tâm linh sâu kín do đại hiền Nārada ca tụng này, người ấy sẽ được giải thoát khỏi quan niệm đồng nhất mình với thân xác.

Verse 84

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥

Bài thuật do đại hiền Nārada thốt ra, tràn đầy danh tiếng của Mukunda, nên thanh tẩy thế gian và gột rửa tâm. Ai ca tụng và truyền giảng câu chuyện siêu việt ấy sẽ đạt địa vị tối thượng; thoát mọi ràng buộc, người ấy không còn lang thang trong cõi đời này nữa.

Verse 85

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥

Tri kiến tâm linh kỳ diệu này tôi đã học từ vị thầy tâm linh của mình. Ai hiểu mục đích của dụ ngôn này sẽ thoát khỏi quan niệm đồng nhất với thân xác và thấy rõ đời sống sau cái chết; chân lý về sự luân chuyển của linh hồn cũng được thấu triệt nhờ học câu chuyện này.