Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

आद्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमा न्नानादीक्षाविराजितः

Transliteration

ādyanāsaḥ sruvatuṃḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān | prāgvaṃśakāyo dyutimā nnānādīkṣāvirājitaḥ

Translation

اُس کی ناک ازل سے ہے؛ اُس کی تھوتھنی ہون کی سُرو (آہوتی کے چمچے) کے مانند ہے؛ اور اُس کی عظیم گونج سام وید کے سام گان کی صدا ہے۔ اُس کا بدن یَجْن ویدی کے بانسوں کے حصار کی طرح ہے، جو گوناگوں دِیکشاوں سے منور اور باجلال ہے۔

Word by Word

• आद्यनासः: one with a primeval/first nose (epithet)
• आद्यनासः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आद्य (प्रातिपदिक) + नासिका/नास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (आद्या नासः)

• स्रुवतुंडः: one whose snout is the ladle
• स्रुवतुंडः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्रुव (प्रातिपदिक) + तुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (स्रुवस्य तुण्डम्/तुण्डः)

• सामघोषस्वनः: one whose sound is the chant of Sāman
• सामघोषस्वनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: साम (प्रातिपदिक) + घोष (प्रातिपदिक) + स्वन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: सामस्य घोषः (घोष-स्वनः)

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्राग्वंशकायः: one whose body is the prāgvaṃśa (eastern sacrificial beam)
• प्राग्वंशकायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राक् (अव्यय/उपसर्गार्थ) + वंश (प्रातिपदिक) + काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: प्राग्वंशः (पूर्वभागे स्थितो वंशः/वंशदण्डः) तस्य कायः

• द्युतिमान्: radiant
• द्युतिमान्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्युतिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)

• नानादीक्षाविराजितः: adorned with various consecrations (dīkṣās)
• नानादीक्षाविराजितः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नाना (अव्यय) + दीक्षा (प्रातिपदिक) + वि-राज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: नानादीक्षाभिः विराजितः (विभक्त्यर्थे समासः)

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant boar-formed divinity whose snout resembles a sruva (offering ladle), surrounded by a Vedic altar-space; the air vibrates with Sāman chant; bamboo-frame (prāgvaṃśa) motifs form a luminous enclosure around him, suggesting multiple dīkṣās as consecration-auras.

Characters & Entities

• Sāman (Sāmaveda chant)
• Sruva (ladle)
• Dīkṣā
• Bhūdhara (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred sound and consecration are central to dharma; the tīrtha’s deity is praised as the embodiment of Vedic chant and ritual order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhūdhara at Devikā-taṭa in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct instruction; the verse references dīkṣā and Sāman chant as sanctifying principles.