Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 5

Devanagari script

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान् । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

Transliteration

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatraśayo mahān | upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

Translation

وہ یوگی ہے جس کا دل دَکْشِنا-کِریا ہے؛ وہ عظیم ہے، مہاسَتر یَجْن میں آرام پذیر۔ اُس کے ہونٹ اُپاکرم کی طرح روشن ہیں، اور وہ پْرَوَرگْیَہ رسم کے آوَرت (گردش) کے زیور سے آراستہ ہے۔

Word by Word

• दक्षिणाहृदयः: one whose heart is the dakṣiṇā (sacrificial fee)
• दक्षिणाहृदयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (दक्षिणायाः हृदयम्/हृदयः)

• योगी: yogi
• योगी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महासत्रशयः: one whose bed/resting-place is the great satra (session-sacrifice)
• महासत्रशयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महासत्र (प्रातिपदिक) + शय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (महासत्रस्य शयः)

• महान्: great
• महान्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उपाकर्मोष्ठरुचकः: one whose lip-lustre is the upākarman rite
• उपाकर्मोष्ठरुचकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपाकर्म (प्रातिपदिक) + ओष्ठ (प्रातिपदिक) + रुचक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: उपाकर्म (वेदाध्ययनारम्भकर्म) तद्-ओष्ठ-रुचकः (ओष्ठस्य रुचकः)

• प्रवर्ग्यावर्तभूषणः: one whose ornament is the turning/whorl of the pravargya rite
• प्रवर्ग्यावर्तभूषणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवर्ग्या (प्रातिपदिक) + आवर्त (प्रातिपदिक) + भूषण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्रवर्ग्यायाः आवर्तः) तस्य भूषणः

Speaker

Sūta (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Yajñavarāha portrayed as a serene yogin: chest/heart region marked with a ‘dakṣiṇā’ emblem; around him a continuous satra-sacrifice pavilion; lips gleam like a ritual renewal (upākarman); a fiery, whorled halo suggests pravargya heat and brilliance.

Characters & Entities

• Dakṣiṇā
• Yoga/Yogin
• Satra
• Upākarma
• Pravargya
• Bhūdhara (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner yoga and outer ritual are harmonized: the divine is praised as both ascetic yogin and the substance of sacrificial practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhūdhara at Devikā-taṭa in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Ritual terms (Upākarma, Pravargya, satra) are invoked as praise; no procedural steps are detailed.