Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 100

Devanagari script

त्रिकूटे चैव गोविंदः पाताले वासुकिस्तथा । कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः

Transliteration

trikūṭe caiva goviṃdaḥ pātāle vāsukistathā | kovidāre yugādhyakṣaḥ strīrājye ca surapriyaḥ

Translation

تریکوٹ میں وہ گووند ہے؛ پاتال میں وہ واسُکی ہے۔ کوودار میں وہ یُگادھیکش، یعنی یُگوں کا نگران ہے؛ اور استری راجیہ میں وہ سُرپریہ، دیوتاؤں کا محبوب—یوں پران میں پرمیشور کی حضوری ہر دیس و لوک میں بیان ہوئی ہے۔

Word by Word

• त्रिकूटे: in Trikūṭa
• त्रिकूटे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रिकूट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘त्रीणि कूटानि’ द्विगु-समास (place-name)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपात (emphatic particle)

• गोविंदः: Govinda
• गोविंदः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोविन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सामान्यतः ‘गवां विन्दः/विन्दति’ इत्यादि व्युत्पत्तिः; नाम

• पाताले: in Pātāla (netherworld)
• पाताले: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• वासुकिः: Vāsuki
• वासुकिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वासुकि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इकारान्त

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकार/समुच्चयार्थ (likewise/also)

• कोविदारे: in Kovidāra
• कोविदारे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कोविदार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन (स्थाननाम/वृक्षनाम)

• युगाध्यक्षः: overseer of the age
• युगाध्यक्षः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युगाध्यक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘युगस्य अध्यक्षः’ षष्ठी-तत्पुरुष

• स्त्रीराज्ये: in the women’s kingdom
• स्त्रीराज्ये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्त्रीराज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘स्त्रीणां राज्यं’ षष्ठी-तत्पुरुष

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• सुरप्रियः: beloved of the gods
• सुरप्रियः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुरप्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सुराणां प्रियः’ षष्ठी-तत्पुरुष

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Trikūṭa / Pātāla / Kovidāra / Strīrājya (as nāma-sthāna list)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A cosmic map tableau: the Lord’s presence radiates simultaneously—on a triple-peaked mountain (Trikūṭa) as Govinda; in the jeweled netherworld (Pātāla) amid nāgas as Vāsuki; beneath a flowering kovidāra tree as Yugādhyakṣa; and in a wondrous ‘Strīrājya’ court as Surapriya, adored by devas.

Characters & Entities

• Trikūṭa
• Govinda
• Pātāla
• Vāsuki
• Kovidāra
• Yugādhyakṣa
• Strīrājya
• Surapriya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Divine pervades all realms—mountain, underworld, and distant lands—governing time itself as the Lord of the ages.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Trikūṭa and Kovidāra are cited as sacred locales; Pātāla and Strīrājya broaden the map to cosmological and legendary regions.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse is a mahatmya-style proclamation encouraging reverent remembrance of these divine abodes.