Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 61

Devanagari script

ज्ञानयोगसमायुक्ता द्वैताचाररताश्च ये । हंसास्ते साधकाः ख्याताः स्वयमुत्पन्नसंविदः

Transliteration

jñānayogasamāyuktā dvaitācāraratāśca ye | haṃsāste sādhakāḥ khyātāḥ svayamutpannasaṃvidaḥ

Translation

جو گیان یوگ سے وابستہ ہوں اور دوئی کے دائرے میں منضبط آچارن میں لذت پائیں—وہ ‘ہنس’ سادھک کہلاتے ہیں، جن کی بصیرت و سنوِد خود اندر سے جنم لیتی ہے۔

Word by Word

• ज्ञानयोगसमायुक्ताः: well-endowed with jñāna-yoga
• ज्ञानयोगसमायुक्ताः: Visheshana
• Type: Adjective
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + सम्-आ-युक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तृतीया-तत्पुरुष (ज्ञानयोगेन समायुक्ताः)

• द्वैताचाररताः: engaged in dualistic conduct
• द्वैताचाररताः: Visheshana
• Type: Adjective
• Root: द्वैत (प्रातिपदिक) + आचार (प्रातिपदिक) + रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सप्तमी-तत्पुरुष (द्वैताचारॆ रताः)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (conjunction)

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्धबोधक

• हंसाः: (the) Haṃsa (class)
• हंसाः: Karta (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; वर्गनाम (a class called Haṃsa)

• ते: they/those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• साधकाः: practitioners
• साधकाः: Karta (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: साधक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• ख्याताः: are known (as)
• ख्याताः: Kriya (Predicative participle)
• Type: Verb
• Root: ख्या (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन; ‘are known/called’ (लुप्त-भू)

• स्वयम्: by themselves/spontaneously
• स्वयम्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण/कर्तृवाचक अव्यय (by oneself)

• उत्पन्नसंविदः: whose awareness has arisen (spontaneously)
• उत्पन्नसंविदः: Visheshana
• Type: Adjective
• Root: उत्पन्न (प्रातिपदिक; उत्-पद् धातोः क्त) + संविद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहि (उत्पन्ना संवित् येषाम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A serene ascetic (Haṃsa sādhaka) seated near water, a swan motif nearby; he studies a palm-leaf text, then closes eyes as inner light arises—suggesting 'svayam-utpanna saṃvid'.

Characters & Entities

• jñānayoga
• dvaita
• haṃsa
• sādhaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A mature sādhana integrates knowledge and disciplined practice, culminating in inner-arising discernment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, as a spiritually charged region where higher yogic temperaments are recognized.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external rite is specified; the prescription is jñāna-yoga allied with regulated conduct (ācāra).