Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता । शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप

Transliteration

nāyakā putrasaṃyuktā tattīrthaṃ samupāgatā | śuśrūṣāṃ sā tastasyāścakre nānāvidhāṃ nṛpa

Translation

اے نرپ! نایکا نام کی ایک خاتون اپنے بیٹے کے ساتھ اسی تیرتھ پر آئی۔ گوتَمی نے اس کی طرح طرح کی خدمت اور مدد کی۔

Word by Word

• नायका: the lady/heroine
• नायका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नायिका/नायका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (नायिका-अर्थे), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पाठभेदे ‘नायका’ इति रूपं

• पुत्रसंयुक्ता: accompanied by (her) son
• पुत्रसंयुक्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पुत्र + संयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया/सह-भावार्थक-तत्पुरुषः (पुत्रेण संयुक्ता = accompanied by a son)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘तीर्थम्’ इत्यस्य विशेषण

• तीर्थम्: sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• समुपागता: having come/arrived
• समुपागता: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+उप+आ+गम् (धातु) → समुपागत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकालिक-कृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘आगता’ (having come)

• शुश्रूषाम्: service/attendance
• शुश्रूषाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शुश्रूषा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तत्: of him/of that
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; ‘तस्य’ अर्थे (of him/that one)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• चक्रे: did/made/performed
• चक्रे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• नानाविधाम्: of various kinds
• नानाविधाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नाना + विध (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘शुश्रूषाम्’ इत्यस्य विशेषण (of many kinds)

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāga-tīrtha

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Rājā (king)

Visual Art Cues

Scene: At the ghat of Nāga-tīrtha, Nāyakā arrives with her son; Gautamī assists—offering water, arranging bathing space, helping with garments/offerings—depicting quiet, practical compassion.

Characters & Entities

• Nāyakā
• Gautamī
• Nāga-tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage dharma includes seva—serving fellow pilgrims and devotees is itself a meritorious religious act.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāga-tīrtha (the same tīrtha) where pilgrims gather and dharmic conduct is enacted.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a formal rite; it highlights śuśrūṣā (service) as a practical observance within tīrtha-yātrā.