Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 75

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संचिंत्य सुचिरं तदा । मुक्त्वा स्वे पादुके तत्र कृत्वा चाश्मसमुद्भवे । देवानुवाच राजेंद्र सर्वानर्त्तिमुपागतान्

Transliteration

pulastya uvāca | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā saṃciṃtya suciraṃ tadā | muktvā sve pāduke tatra kṛtvā cāśmasamudbhave | devānuvāca rājeṃdra sarvānarttimupāgatān

Translation

پُلستیہ نے کہا: اُن کی بات سن کر اُس نے اُس وقت دیر تک غور کیا۔ پھر وہاں اپنی پادُکائیں چھوڑ کر، پتھر سے اُبھری ہوئی چوکی پر رکھیں، اور اے راجندر! مصیبت میں آئے ہوئے سب دیوتاؤں سے خطاب کیا۔

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Masculine, Nominative singular; proper name)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (Perfect, 3rd singular)

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: षष्ठी (6th), बहुवचन (Genitive plural; of them)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (Neuter accusative singular; that)

• वचनम्: speech/words
• वचनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (Neuter, Accusative singular)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त; ‘having heard’ (Absolutive)

• संचिन्त्य: having pondered
• संचिन्त्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: सम् + चिन्त् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त; ‘having reflected’ (Absolutive)

• सुचिरम्: for a long time
• सुचिरम्: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सु + चिर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण; द्वितीया-एकवचनरूपेण कालवाचक (adverbial accusative; for a long time)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (indeclinable; then)

• मुक्त्वा: having left
• मुक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त; ‘having released/left’ (Absolutive)

• स्वे: in his own
• स्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), द्विवचन; विशेषण (Feminine locative dual; in/at his own)

• पादुके: sandals
• पादुके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पादुका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), द्विवचन (Feminine, Locative dual)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (indeclinable; there)

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त; ‘having made/done’ (Absolutive)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (indeclinable; and)

• अश्मसमुद्भवे: in/at the stone-born (place)
• अश्मसमुद्भवे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अश्मन् + समुद्भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘अश्मनः समुद्भवः’ (Masculine, Locative singular; in the stone-born (place/thing))

• देवान्: the gods
• देवान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन (Masculine, Accusative plural)

• अनुवाच: addressed / spoke to
• अनुवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु + वच् (धातु)
• Form: लिट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (Perfect, 3rd singular)

• राजेन्द्र: O king of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘राज्ञाम् इन्द्रः’ (Masculine, Vocative singular)

• सर्वान्: all
• सर्वान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषण (Masculine accusative plural)

• आर्तिम्: distress
• आर्तिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (Feminine, Accusative singular)

• उपागतान्: who had come into (distress) / afflicted
• उपागतान्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप + आ + गम् (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; ‘उपागत’ = having come to/afflicted by (Past participle; Masculine accusative plural)

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pādukā-sthāna on Arbuda

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Rajendra (king)

Visual Art Cues

Scene: Pulastya narrates: after hearing the plea, the Goddess reflects long, then sets her own sandals upon a stone-born pedestal and addresses the distressed gods.

Characters & Entities

• Pulastya
• devas
• pādukā (sandals)
• aśma (stone)
• rājendra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine protection can be established through symbolic presence (pādukā), showing how sacred objects anchor protective power at a holy site.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Arbuda is the narrative locus; the pādukā being placed “there” suggests a sanctified spot within the Arbuda sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite is prescribed; a sacred act of installing/placing the pādukā as a protective measure is described.