Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः

Transliteration

pūrvakarmavipākena sa bālo'pi ca tatsutaḥ | kuṣṭhavyādhisamākrāṃtaḥ pitṛmātṛsuduḥkhadaḥ

Translation

سابقہ اعمال کے پَکنے سے وہ بیٹا، اگرچہ ابھی بچہ تھا، کوڑھ کے مرض میں مبتلا ہو گیا، اور ماں باپ کے لیے سخت رنج کا سبب بنا۔

Word by Word

• पूर्वकर्मविपाकेन: by the fruition of former karma
• पूर्वकर्मविपाकेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक) + कर्म (प्रातिपदिक) + विपाक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; समासः—पूर्वकर्मणः विपाकः इति षष्ठी-तत्पुरुषः; अर्थे करणम् (instrumental)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• बालः: a boy/child
• बालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle) — ‘even/also’

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• तत्सुतः: his son
• तत्सुतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तस्य सुतः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• कुष्ठव्याधिसमाक्रान्तः: afflicted by the disease of leprosy
• कुष्ठव्याधिसमाक्रान्तः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुष्ठ (प्रातिपदिक) + व्याधि (प्रातिपदिक) + सम्-आ-क्रम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘समाक्रान्त’; समासः—कुष्ठव्याधिना समाक्रान्तः इति तृतीया-तत्पुरुषः (अन्तर्गत)

• पितृमातृसुदुःखदः: causing great sorrow to father and mother
• पितृमातृसुदुःखदः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पितृ (प्रातिपदिक) + मातृ (प्रातिपदिक) + सु-दुःख (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—पितृमातृभ्यां सुदुःखं ददाति इति चतुर्थी-तत्पुरुष/उपपद-तत्पुरुष (दः = ‘giver’)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: कामिक-क्षेत्र (अस्पष्ट नाम)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: राजकुल का बालक कुष्ठ-पीड़ित; माता-पिता शोकाकुल; राजमहल/आश्रम-परिसर में करुण वातावरण, वैद्य/सेवक दूर खड़े

Characters & Entities

• Suvarcā
• Ambarīṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Suffering is framed through karma-vipāka, preparing the narrative ground for purification and healing through tīrtha and divine grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Gomukha-tīrtha context continues; the child’s affliction becomes the catalyst for the tīrtha’s salvific fame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly here; it sets up the need for a remedial sacred act (typically tīrtha-snāna) in the subsequent narrative.