Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 22

Devanagari script

अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः । चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः

Transliteration

atha tatkāmikaṃ kṣetraṃ sa gatvā pṛthivīpatiḥ | cakāra roganāśāya svaputrārthaṃ mahattapaḥ

Translation

پھر زمین کے بادشاہ نے اس مراد پوری کرنے والے مقدس کشتَر میں جا کر اپنے بیٹے کی خاطر بیماری کے نِمٹنے کے لیے عظیم تپسیا کی۔

Word by Word

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भ-बोधक (then/now)

• तत्कामिकम्: that desired/so-named (Kāmika)
• तत्कामिकम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + कामिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत् कामिकम् (‘that-pertaining/desired’) इति तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः; विशेषणम्

• क्षेत्रम्: holy place/field
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Kriya-visheshaṇa (Adverbial to action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त अव्यय-कृदन्त (gerund/absolutive) — ‘having gone’

• पृथिवीपतिः: the king (lord of the earth)
• पृथिवीपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—पृथिव्याः पतिः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• चकार: did/performed
• चकार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• रोगनाशाय: for the destruction of the disease
• रोगनाशाय: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक) + नाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—रोगस्य नाशः इति षष्ठी-तत्पुरुषः; चतुर्थी प्रयोजनार्थे (for the purpose)

• स्वपुत्रार्थम्: for the sake of his own son
• स्वपुत्रार्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—स्वस्य पुत्रस्य अर्थः/हितम् इति षष्ठी-तत्पुरुषः; द्वितीया प्रयोजन/उद्देश्ये (for the sake of)

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (तपः इति)

• तपः: austerity/penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration within Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: कामिक-क्षेत्र

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: राजा राजचिह्न त्यागकर/सरल वेश में कामिक-क्षेत्र की ओर प्रस्थान; फिर कुशासन/अग्नि के निकट तप—जटा, वल्कल, जपमाला, एकाग्र दृष्टि

Characters & Entities

• pṛthivīpati (king)
• kṣetra (holy site)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sincere tapas performed at a sacred kṣetra, motivated by dharmic compassion, is portrayed as a powerful means for relief from suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A “kāmika” (wish-fulfilling) kṣetra is praised; the verse emphasizes the kṣetra’s potency even before naming further details in the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) undertaken at the kṣetra for roga-nāśa (removal of disease).