Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 47

Devanagari script

कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ । भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः

Transliteration

kalmāṣapāda ityuktastataḥprabhṛti sa kṣitau | bhūpālo dvijaśārdūlā nā्mnā tena viśeṣataḥ

Translation

اسی وقت سے زمین پر وہ بادشاہ ‘کلمाषپاد’ کہلایا، اے دویجوں کے شیروں! اور اسی نام کے سبب وہ خاص طور پر ممتاز ہوا۔

Word by Word

• कल्माषपादः: Kalmāṣapāda (one with dark/spotted feet)
• कल्माषपादः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कल्माष (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—कल्माषाः पादाः यस्य सः (बहुव्रीहि: “he whose feet are spotted/blackened”)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय (quotative particle)

• उक्तः: was called
• उक्तः: Vidhaya (Predicate/विधेय)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• ततःप्रभृति: from that time onward
• ततःप्रभृति: Sambandha (Temporal/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः + प्रभृति (अव्यय)
• Form: अव्यय (temporal adverb: “from then on”)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• क्षितौ: on earth; in the world
• क्षितौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• भूपालः: the king
• भूपालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूपाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—भू + पाल (षष्ठी-तत्पुरुष: “protector of the earth”)

• द्विजशार्दूलाः: O tigers among Brahmins
• द्विजशार्दूलाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + शार्दूल (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बोधनार्थे (address); समासः—द्विजः शार्दूल इव (कर्मधारय: “tiger among Brahmins”)

• नाम्ना: by name
• नाम्ना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• तेन: by that; thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• विशेषतः: especially
• विशेषतः: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेषतः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: “especially/particularly”)

Speaker

Narrator (contextual: Purāṇic narrator addressing dvijas)

Visual Art Cues

Scene: A herald or court scribe proclaims the king’s new epithet; the king stands with blackened feet visible, courtiers whispering—his identity altered by a single moment.

Characters & Entities

• Kalmāṣapāda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Actions and their consequences can mark one’s reputation in the world; dharma protects honor and legacy.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it explains the origin of a royal epithet within the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is an etymological/narrative identification.