Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 76

Devanagari script

अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी । भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया

Transliteration

athavā bilva śaṃsa tvaṃ yadi bilvopamastanī | bhramamāṇā vane dṛṣṭā mama prāṇasamā priyā

Translation

یا پھر، اے بیل کے درخت! اگر تُو نے میری جان کے برابر عزیز محبوبہ کو—جس کے پستان بیل کے پھل جیسے ہیں—جنگل میں بھٹکتے دیکھا ہو تو مجھے خبر دے۔

Word by Word

• अथवा: or else
• अथवा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथवा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; विकल्पार्थक (or else)

• बिल्व: O bilva-tree
• बिल्व: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: बिल्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्

• शंस: tell/declare
• शंस: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शंस् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थ), मध्यम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Condition)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; शर्तार्थक (if)

• बिल्व-उपम-स्तनी: having breasts like bilva fruit
• बिल्व-उपम-स्तनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बिल्व (प्रातिपदिक) + उपम (प्रातिपदिक) + स्तनिन्/स्तनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: बिल्वेन उपमा यस्याः स्तनौ (breasts like bilva-fruit)

• भ्रममाणा: wandering
• भ्रममाणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: भ्रम् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः (शतृ), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• वने: in the forest
• वने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• दृष्टा: seen
• दृष्टा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• मम: my
• मम: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्राण-समा: as dear as life
• प्राण-समा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: प्राणैः समा (equal to life)

• प्रिया: beloved (woman)
• प्रिया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

Speaker

A lovelorn husband/lover (narrative voice within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sacred bilva tree with trifoliate leaves stands prominent; the seeker touches its trunk or folds hands before it, asking if it has seen the beloved with bilva-like breasts, his voice trembling as he calls her prāṇa-samā.

Characters & Entities

• bilva (Aegle marmelos)
• vane (forest)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse dramatizes prāṇa-samā attachment; Purāṇic narratives often use such emotion to contrast worldly dependence with the steadier refuge of dharma and devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it occurs within a Tīrthamāhātmya chapter where sacred geography is the larger frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None stated here.