Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्

Transliteration

tataḥ prabhṛti sā loke gaṃgā viṣṇupadī smṛtā | pavitramapi tatkṣetraṃ nayantī sā pavitratām

Translation

اسی وقت سے دنیا میں وہ گنگا ‘وشنوپدی’ کے نام سے یاد کی جاتی ہے۔ وہ پاکیزہ دھام کو بھی اور زیادہ پاکیزگی عطا کرتی ہے۔

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Kriya-vishesana (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपादानार्थे/कालार्थे (from then/thereafter)

• प्रभृति: from (that point) onward
• प्रभृति: Kriya-vishesana (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रभृति (अव्यय)
• Form: अव्यय; आरम्भबोधक (from, starting from)

• सा: she (that river)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; ‘गङ्गा’ इत्यस्य निर्देशः

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• गंगा: Gaṅgā
• गंगा: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• विष्णुपदी: Viṣṇu’s-foot (named thus)
• विष्णुपदी: Samjna (Predicate nominative/संज्ञा)
• Type: Noun
• Root: विष्णु + पदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विष्णोः पदी (विष्णोः पदसम्बन्धिनी)

• स्मृता: is called/remembered
• स्मृता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘(सा) स्मृता’ = is called/remembered

• पवित्रम्: holy, pure
• पवित्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘क्षेत्रम्’ इति विशेषणम्

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अपि-भाव (also/even)

• तत्क्षेत्रम्: that sacred place/region
• तत्क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; ‘तत्’ इति विशेषणपूर्वपदः

• नयन्ती: bringing, leading
• नयन्ती: Kriya (Participial predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु) → नयन्ती (शतृ)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ/वर्तमान-कर्तरि); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सा’ इत्यस्य विशेषणरूपेण—leading/bringing

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृनिर्देशः

• पवित्रताम्: purity, sanctity
• पवित्रताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पवित्रता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration within Tīrthamāhātmya; exact speaker not explicit in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (Viṣṇupadī)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Sages

Visual Art Cues

Scene: Gaṅgā personified as a radiant goddess labeled Viṣṇupadī, flowing from a divine source, her waters touching a sacred landscape and making it even more luminous.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Viṣṇupadī
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine tīrthas do not merely cleanse individuals; they also sanctify and elevate the holiness of the very land they touch.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Viṣṇupadī—identified with the Gaṅgā stream associated with Viṣṇu’s Footprint.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is commanded; the verse establishes the sacred name and purifying function of Gaṅgā/Viṣṇupadī.