Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः

Transliteration

varṣāsvākāśaśāyī ca hemante salilāśrayaḥ | pañcāgnisādhako grīṣme ṣaṣṭhakālakṛtāśanaḥ

Translation

برسات میں وہ کھلے آسمان تلے لیٹتا؛ جاڑے میں پانی میں ٹھہرتا؛ گرمی میں پانچ آگوں کی تپسیا کرتا؛ اور چھٹے پہر ہی نہایت قید کے ساتھ غذا لیتا۔

Word by Word

• वर्षासु: in the rainy seasons
• वर्षासु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन

• आकाशशायी: one who lies/sleeps in the open sky
• आकाशशायी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आकाश + शायी (प्रातिपदिक; शय् (धातु) → शायी)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (तपस्वी/सः); समासः: आकाशे शायी इति सप्तमी-तत्पुरुषः

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः

• हेमन्ते: in winter
• हेमन्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हेमन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• सलिलाश्रयः: one who resorts to water (stays in water)
• सलिलाश्रयः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सलिल + आश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः: सलिले आश्रयः/आश्रयणं यस्य सः (अर्थतः) — रूपतः सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषः

• पञ्चाग्निसाधकः: practiser of the five-fire austerity
• पञ्चाग्निसाधकः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + अग्नि + साधक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः: पञ्च अग्नयः (द्विगु) + साधकः (तत्पुरुष-सम्बन्धः)

• ग्रीष्मे: in summer
• ग्रीष्मे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ग्रीष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• षष्ठकालकृताशनः: one who eats only at the sixth time/interval
• षष्ठकालकृताशनः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ + काल + कृत + आशन (प्रातिपदिक; कृ (धातु) → कृत)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः: षष्ठे काले कृतम् आशनम् यस्य सः (बहुव्रीह्यर्थे), रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृङ्खला

Speaker

Viśvāmitra (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara (jalāśaya-associated tapas-sthāna)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (king)

Visual Art Cues

Scene: Four seasonal panels: monsoon—ascetic lying under open sky; winter—immersed in water; summer—seated amid five fires; diet—minimal meal at prescribed time, emaciated yet radiant.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Steadfast discipline across changing conditions purifies the seeker; tapas becomes the bridge between fault and divine favor.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The austerities are performed in the context of Hāṭakeśvara-kṣetra introduced in the preceding verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Seasonal tapas: open-sky sleeping in rains, water-dwelling in winter, pañcāgni in summer, and strict fasting/limited eating (ṣaṣṭhakāla-bhojana).