Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 67

Devanagari script

ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्

Transliteration

tatastu kāmadaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam | matvā prāpya tapastepe kaṃcitprāpya jalāśayam

Translation

پھر اُس نے ہاٹکیشور نامی مقدّس کشتَر کو مرادیں پوری کرنے والا جان کر وہاں رسائی پائی؛ اور وہاں ایک خاص تالاب کے پاس پہنچ کر تپسیا کی۔

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषणम् (काल/अनन्तर्ये)

• तु: but/indeed
• तु: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः (विरोध/विशेषार्थे)

• कामदम्: wish-granting
• कामदम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कामद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम् इति)

• क्षेत्रम्: sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: named ‘Hāṭakeśvara’
• हाटकेश्वरसंज्ञितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर + संज्ञित (प्रातिपदिक; ‘संज्ञित’ = कृदन्त/विशेषण)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (क्षेत्रम्); समासः: हाटकेश्वर-इति-संज्ञितम् (इति-लोपे तत्पुरुषः)

• मत्वा: having considered/knowing
• मत्वा: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: मन् (धातु) → मत्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राप् (धातु) → प्राप्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययार्थे ल्यप्/क्त्वान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• तपः: austerity/penance
• तपः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘तपः’ (तपस्-शब्दः)

• तेपे: performed (penance)
• तेपे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• कंचित्: some
• कंचित्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (निपात)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; अनिश्चितवाचकः (indefinite)

• प्राप्य: having reached
• प्राप्य: Adverbial (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राप् (धातु) → प्राप्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (पूर्वक्रिया)

• जलाशयम्: a water-reservoir/pond
• जलाशयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; समासः: जलस्य आशयः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

Speaker

Viśvāmitra (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (king)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim arrives at the Hāṭakeśvara sacred region, approaches a shining water-reservoir, and begins austerities on its bank.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A holy place amplifies sincere penance: the pilgrim’s resolve, joined to a powerful kṣetra, becomes a path to divine grace.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, described as kāmada (wish-fulfilling), along with a nearby jalāśaya (sacred water body).

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas undertaken at/near a water-reservoir in the sacred kṣetra (implying tīrtha-based austerity and purity).