Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 64

Devanagari script

अच्छिद्रमिति यद्वाक्यं वदंति क्षितिदेवताः । विशेषान्नागरोद्भूतास्तत्तथैव न चान्यथा

Transliteration

acchidramiti yadvākyaṃ vadaṃti kṣitidevatāḥ | viśeṣānnāgarodbhūtāstattathaiva na cānyathā

Translation

‘بے عیب ہے’ یہ قول زمین کے دیوتا (برہمن) کہتے ہیں؛ مگر ناگر روایت سے اُٹھنے والے ایک خاص صورت ہیں—یہ بات بالکل اسی طرح ہے، اس کے سوا نہیں۔

Word by Word

• अच्छिद्रम्: flawless
• अच्छिद्रम्: Karma (Quoted content/उद्धृत)
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + छिद्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (छिद्ररहितम्)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/उद्धरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण-चिह्न (quotative particle)

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय

• वाक्यम्: statement
• वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• वदन्ति: say
• वदन्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन

• क्षिति-देवताः: the deities of the earth (i.e., brāhmaṇas)
• क्षिति-देवताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षिति (प्रातिपदिक) + देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षितेः देवताः)

• विशेषात्: especially / in particular
• विशेषात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• नागर-उद्भूताः: those arisen from Nāgara (lineage)
• नागर-उद्भूताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नागर (प्रातिपदिक) + उद्भूत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (नगरात् उद्भूताः)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• तथा: so, thus
• तथा: Sambandha (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण

• न: not
• न: Sambandha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अन्यथा: otherwise
• अन्यथा: Sambandha (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

Speaker

Bhartṛyajña (continuing explanation)

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇa assembly

Visual Art Cues

Scene: The teacher points to the brāhmaṇas as ‘kṣitidevatāḥ’ and then distinguishes the Nāgara-born as a special authoritative group; the assembly nods, accepting a firm rule.

Characters & Entities

• Bhartṛyajña
• Kṣitidevatāḥ
• Nāgara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes general rules and special applications; tradition and context determine how principles like ‘faultless rite’ operate.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Nāgara setting (Nāgarakhaṇḍa) is foregrounded; the verse stresses the special status of the Nāgara context rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

It asserts the applicability of the ‘acchidra’ (faultless) declaration with a special Nāgara-specific nuance.