Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 48

Devanagari script

ततः संप्रस्थिता यावत्प्रगच्छामि पदात्पदम् । यावद्दूरतरं यामि तावत्सा मृगतृष्णिका

Transliteration

tataḥ saṃprasthitā yāvatpragacchāmi padātpadam | yāvaddūrataraṃ yāmi tāvatsā mṛgatṛṣṇikā

Translation

پھر جب میں روانہ ہوا اور قدم بہ قدم آگے بڑھتا گیا، جتنا جتنا دور جاتا ہوں اتنا ہی وہ سراب قائم رہتا ہے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Sequence marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमवाचक (then/from there)

• संप्रस्थिता: having set out, departed
• संप्रस्थिता: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संप्रस्थित (कृदन्त; सम् + प्र + √स्था (धातु) + क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त; (सा मृगतृष्णिका इत्यस्य विशेषणम्)

• यावत्: as long as
• यावत्: Sambandha (Correlative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; परिमाण/अवधिवाचक (correlative: 'as long as/so far as')

• प्रगच्छामि: I go forward
• प्रगच्छामि: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√गम् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद

• पदात्: from a step
• पदात्: Apadana (Ablative/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; (अव्ययीभाववत् प्रयोगः)

• पदम्: (to) a step
• पदम्: Karma (Internal object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; पुनरुक्ति-प्रयोग (idiom: step by step)

• यावत्: as far as
• यावत्: Sambandha (Correlative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; परिमाण/अवधिवाचक (as far as)

• दूरतरम्: farther
• दूरतरम्: Desha (Extent/देश-परिमाण)
• Type: Adjective
• Root: दूरतरा (प्रातिपदिक; दूर + तर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (accusative of extent: 'farther')

• यामि: I go
• यामि: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √या (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद

• तावत्: so much, to that extent
• तावत्: Sambandha (Correlative marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; तावत्-यावत् सम्बन्ध (correlative: 'so much/so long')

• सा: that (she/it)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• मृगतृष्णिका: mirage
• मृगतृष्णिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग-तृष्णिका (प्रातिपदिक; मृग + तृष्णिका)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (मृगस्य तृष्णिका = मरीचिका)

Speaker

Unspecified narrator within Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A traveler walking away from a well; in the distance a shimmering band of 'water' recedes as he advances; footprints in sand, long shadows, the horizon wavering.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Illusions lure one onward without fulfillment; discernment (viveka) is needed to seek the real ‘tīrtha’ rather than deceptive appearances.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No; this verse emphasizes the phenomenon of mirage encountered on the way, contrasting with true sacred water.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a narrative description used to highlight deception in the desert.