Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 55
Devanagari script
ततः कालस्वबावाभ्यां प्रेरिता प्रकृतिः पुरा । पुंसः संयोगमैच्छत्सा तदभावात्प्रकुप्यत
Transliteration
tataḥ kālasvabāvābhyāṃ preritā prakṛtiḥ purā | puṃsaḥ saṃyogamaicchatsā tadabhāvātprakupyata
Translation
پھر قدیم زمانے میں، کال اور اپنے فطری مزاج کے اُکسانے سے پرکرتی نے پُرش کے ساتھ سنگم کی خواہش کی؛ اور اس سنگم کے نہ ہونے سے وہ بے قرار و مضطرب ہو اٹھی۔
Word by Word
ततःthereafter/from that
ततः:
Adhikarana (Context/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण) — ‘ततः’ = ‘तस्मात्’ (from that/thereafter)
कालस्वभावाभ्याम्by time and (innate) nature
कालस्वभावाभ्याम्:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + स्वभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), द्विवचन — ‘काल-स्वभाव’ इति द्वन्द्वसमासः; instrumental dual
प्रेरिताimpelled/driven
प्रेरिता:
Karma (Object-state/कर्म)
TypeVerb
Rootप्रेरि (धातु) √ईर्/ईर्-प्रेरणे (causative ‘प्रेरयति’)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय, past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — ‘प्रेरिता’ = ‘impelled’
प्रकृतिःPrakṛti (primordial nature)
प्रकृतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
पुराformerly/once
पुरा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (कालवाचक क्रियाविशेषण)
पुंसःof the Puruṣa (male principle)
पुंसः:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन
संयोगम्union/association
संयोगम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसंयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन
ऐच्छत्desired/wished
ऐच्छत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√इष् (धातु) इच्छायाम्
Formलङ् (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
साshe (Prakṛti)
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — सर्वनाम
तदभावात्from/owing to the absence of that
तदभावात्:
Apadana (Cause/source/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘तस्य अभावः’); ablative singular
प्रकुप्यतbecame agitated/angered
प्रकुप्यत:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र (उपसर्ग) + √कुप् (धातु) क्रोधे
Formलङ् (Imperfect/past), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — ‘प्रकुप्यत’
Speaker
Bāla
Visual Art Cues
Scene: A dark, unmanifest Prakṛti stirred by Time’s wheel, reaching toward the luminous, still Puruṣa; the space between them vibrates with impending creation.
Characters & Entities
P
PrakṛtiP
PuruṣaK
Kāla (Time)FAQs
Cosmic manifestation begins when prakṛti is stirred—under time and nature—toward conjunction with puruṣa.
No holy site is referenced; the passage is cosmological explanation.
None; it is a theoretical account of how creation commences.