Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 41

Devanagari script

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यतः । यासौ प्राणांतिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

Transliteration

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryataḥ | yāsau prāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

Translation

وہ تِرِشنا جسے کج فہم لوگ چھوڑنا دشوار سمجھتے ہیں، جو کبھی پرانی نہیں ہوتی، اور جو جان لے لینے والی بیماری ہے—اس تِرِشنا کو ترک کرنے سے سکھ حاصل ہوتا ہے۔

Word by Word

• या: which (she)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम (relative pronoun)

• दुस्त्यजा: hard to give up
• दुस्त्यजा: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुस् + त्यज् (धातु) → त्याज्य (कृदन्त) / त्यज्य (भाव) → त्यजा (प्रातिपदिक-रूप)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण; ‘दुष्-’ उपसर्गयुक्त, त्यज्-धातुजन्य, ‘hard to abandon’ (gerundive sense)

• दुर्मतिभिः: by the evil-minded
• दुर्मतिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दुर् + मति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (अथवा स्त्रीलिङ्ग-समूह), तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन; ‘evil-minded (persons)’

• या: which (she)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• जीर्यते: decays, wears away
• जीर्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जॄ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; ‘decays/wanes’

• या: which (she)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम

• सौ: that very (she)
• सौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सः/तद् (सर्वनाम) + उ (एन्क्लिटिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; निर्देशवाचक-सर्वनाम (demonstrative), ‘that very’

• प्राणान्तिकः: life-ending, fatal
• प्राणान्तिकः: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राण + अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• रोगः: disease
• रोगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• ताम्: that (her)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• तृष्णाम्: craving
• तृष्णाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तृष्णा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; ताम् इति सर्वनामस्य विशेष्य

• त्यजतः: (they two) abandon
• त्यजतः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), द्विवचन; परस्मैपद; ‘(they two) abandon’

• सुखम्: happiness
• सुखम्: Karma (Result/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (1st/2nd), एकवचन; अत्र फलरूपेण (result)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A healer-sage offers a ‘medicine’ labeled Tyāga/Santoṣa to a suffering figure bound by chains of desire; in the background, a Śaiva shrine and calm pilgrims symbolize the supportive tīrtha setting.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Craving behaves like a chronic, deadly illness; real happiness comes from renouncing it.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned; the teaching is ethical and contemplative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No external rite is prescribed; the ‘practice’ is inner abandonment of craving.