Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 84

Devanagari script

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

Transliteration

atyaricyata toyaṃ ca cakre pādena saṃlikhan | cakre saraḥ pūritaṃ cāpyatiriktajalena tat

Translation

پانی لبریز ہو کر بہہ نکلا؛ پھر اس نے پاؤں سے کھرچ کر ایک جھیل بنا دی۔ اضافی پانی سے وہ جھیل بھی بھر گئی۔

Word by Word

• अति: excessively
• अति: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (अव्यय/उपसर्ग)
• Form: उपसर्ग/अव्यय (prefix/adverb: ‘excessively’)

• अरिच्यत: overflowed, became excessive
• अरिच्यत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रिच् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘overflowed/was in excess’

• तोयम्: water
• तोयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom. sg.)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• चक्रे: made
• चक्रे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• पादेन: with (his) foot
• पादेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन (Masculine, Instr. sg.)

• संलिखन्: scratching/scribing together, smoothing by scraping
• संलिखन्: Karta (Agent-participle/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्-लिख् (धातु) + शतृ (कृदन्त) → संलिखत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकर्तरि कृदन्त

• चक्रे: made
• चक्रे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• सरः: a lake
• सरः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Neuter, Acc. sg.; form ‘सरः’)

• पूरितम्: filled
• पूरितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूर् (धातु) + इत (कृदन्त) → पूरित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Neuter, Acc. sg.); सरः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अपि-निपात (also/even)

• अतिरिक्तजलेन: by excess water
• अतिरिक्तजलेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अतिरिक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन (Instr. sg. neuter); षष्ठी-तत्पुरुषः (अतिरिक्तं जलं यस्य/अतिरिक्तं जलम्) ‘by excess water’

• तत्: that (lake/that thing)
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Neuter, Acc. sg.); पूर्वोक्तं सरः/कार्यं प्रति

Speaker

Narrator (contextual; likely Sūta/Lomaharṣaṇa in Māheśvara-khaṇḍa narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Water spills beyond the pit; the man drags/scrapes the earth with his foot, carving a broader basin; the basin becomes a lake, brimming with excess water.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Miraculous abundance can arise in narratives, but dharma requires discernment rather than being swayed by spectacle.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse describes the creation of a lake but does not name a specific tīrtha in the provided text.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive of events (overflowing water and formation of a lake).