Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 95
Devanagari script
संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः । ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत
Transliteration
saṃyantuṃ nābhavacchakta upāyairbahubhirmanaḥ | tataḥ sa kāmasaṃtapto mūrchitaḥ samapadyata
Translation
بہت سے طریقوں کے باوجود اس کا دل قابو میں نہ آیا۔ پھر خواہش کی تپش سے جل کر وہ بے ہوش ہو کر گر پڑا۔
Word by Word
संयन्तुम्to restrain
संयन्तुम्:
Karma (Object of ability/शक्त्यर्थकर्म)
TypeVerb
Rootसम् + यम् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्यय; उपसर्ग: सम्
नnot
न:
Sambandha (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय (negation)
अभवत्was / became
अभवत्:
Kriya (Predicate)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
शक्तःable
शक्तः:
Karta-pratipatti (Subject complement)
TypeAdjective
Rootशक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √शक्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle)
उपायैःby means
उपायैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootउपाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन
बहुभिःmany
बहुभिः:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् (उपायैः)
मनःmind
मनः:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ततःthen
ततः:
Kriya-viseshana (Sequence)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादान/क्रमवाचक (then/thereupon)
सःhe
सः:
Karta (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कामसंतप्तःtormented by desire
कामसंतप्तः:
Karta-visheshana (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootकाम + संतप्त (प्रातिपदिके)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (कामेन संतप्तः); संतप्त = क्त-प्रत्ययान्त (√तप् with सम्)
मूर्छितःfainted
मूर्छितः:
Karta-visheshana (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootमूर्छित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मूर्छ्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
समपद्यतfell into / came to (a state)
समपद्यत:
Kriya (Predicate)
TypeVerb
Rootसम् + पद् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; उपसर्ग: सम्
Speaker
Narrator
Visual Art Cues
Scene: A man in the forest clutches his chest/forehead, eyes half-closed, body slackening as desire ‘burns’ him; surrounding trees loom, suggesting isolation and inner heat.
Characters & Entities
A
AgniFAQs
Unchecked kāma overpowers even strong beings; without disciplined restraint, the mind collapses into weakness and confusion.
None is mentioned; the verse is introspective and narrative rather than geographical.
No explicit ritual; it implies the need for sustained disciplines of mind-control.