Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 80
Devanagari script
पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतोऽरिहा । स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः
Transliteration
patitasya rathopasthe dānavasyācyuto'rihā | smitapūrvamuvācedaṃ vākyaṃ cakrāyudhaḥ prabhuḥ
Translation
جب وہ دانو رتھ کی نشست پر گر پڑا، تو دشمنوں کا ناس کرنے والے اچیوت (بھگوان وشنو) نے مسکراتے ہوئے یہ الفاظ کہے۔
Word by Word
पतितस्यof the fallen
पतितस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootपत् (धातु)
Formकृदन्त (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; विशेषण (to ‘दानवस्य’)
रथोपस्थेon the seat/platform of the chariot
रथोपस्थे:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक) + उपस्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: रथस्य उपस्थः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
दानवस्यof the demon
दानवस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
अच्युतःAcyuta (Vishnu)
अच्युतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअच्युत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विष्णोर्नाम
अरिहाslayer of enemies
अरिहा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअरि (प्रातिपदिक) + हन् (धातु)
Formकृदन्त (ण्वुल्/घञ्-प्रायः ‘हन्’ से ‘हा’/‘हन्’ अर्थे), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिवत् उपाधि ‘शत्रुहन्ता’
स्मितपूर्वम्with a smile first; smilingly
स्मितपूर्वम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootस्मित (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास, अव्यय (क्रियाविशेषण)
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
इदम्this
इदम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object)
वाक्यम्speech, statement
वाक्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘उवाच’ इत्यस्य कर्म
चक्रायुधःhe whose weapon is the discus
चक्रायुधः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + आयुध (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘चक्रं आयुधं यस्य’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विष्णोः विशेषण/नाम
प्रभुःthe lord
प्रभुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृपदस्य विशेषण
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta) narrating; direct speech by Viṣṇu begins
Visual Art Cues
Scene: Viṣṇu (Cakrāyudha) stands near the fallen demon’s chariot, serene and smiling, about to speak; the demon lies collapsed on the ratha-seat; the discus gleams as a sign of inevitable fate.
Characters & Entities
A
Acyuta (Viṣṇu)C
Cakrāyudha (Viṣṇu)D
Dānava (Kālanemi)FAQs
Divine authority can be both firm and composed; even in victory, the Lord speaks with mastery rather than uncontrolled rage.
No tīrtha is identified in this verse.
None.