Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

कृतार्हणातिथ्यविधिं विश्रांतं मां च फाल्गुन । प्रणम्य तेऽथ पप्रच्छुर्नाडीजंघपुरः सराः

Transliteration

kṛtārhaṇātithyavidhiṃ viśrāṃtaṃ māṃ ca phālguna | praṇamya te'tha papracchurnāḍījaṃghapuraḥ sarāḥ

Translation

اے فالگن، جب انہوں نے مہمان نوازی اور اَتیथی سَتکار کی رسمیں ٹھیک ٹھاک ادا کر دیں اور میں بھی آرام کر چکا، تو ناڈی جنگھ کے باشندوں نے ادب سے سجدۂ تعظیم کر کے مجھ سے سوال کیا۔

Word by Word

• कृतार्हणातिथ्यविधिम्: the performed rite of honoring guests
• कृतार्हणातिथ्यविधिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृ धातु; क्त-कृदन्त) + अर्हण (प्रातिपदिक) + आतिथ्य (प्रातिपदिक) + विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (अर्हण-आतिथ्यस्य विधिः; कृतः)

• विश्रान्तम्: rested
• विश्रान्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि + श्रम् (धातु)
• Form: भूतकालिक-कृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘माम्’ इति कर्मपदस्य विशेषणम्

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• फाल्गुन: O Phālguna (Arjuna)
• फाल्गुन: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: फाल्गुन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र + नम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive)

• ते: they
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (particle)

• पप्रच्छुः: asked
• पप्रच्छुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + प्रच्छ् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• नाडी-जङ्घ-पुरःसराः: those led by Nāḍī and Jaṅgha
• नाडी-जङ्घ-पुरःसराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाडी (प्रातिपदिक) + जङ्घ (प्रातिपदिक) + पुरःसर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहिः (नाडी-जङ्घे पुरःसरौ येषाम्)

Speaker

Narrator (likely Sūta/Lomaharṣaṇa in Māheśvarakhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāḍījaṅgha (as a dharmic settlement in the narrative)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Phālguna

Visual Art Cues

Scene: Residents welcome the sage: offering pādya/arghya, a seat, and food; the sage rests; afterward, the group bows and begins inquiry.

Characters & Entities

• Phālguna
• Nāḍījaṅgha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Honoring guests (ātithya) is presented as a foundational dharma that prepares the ground for higher spiritual inquiry.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sets up a discourse that will soon point toward Kāśī/Varanasi through the yogī Saṃvarta, though this line itself names Nāḍījaṅgha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Proper guest-honoring rites (arhaṇa and ātithya-vidhi) are referenced as the prescribed conduct.