Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 59

Devanagari script

तत्र विघ्नहरं कुंडं तत्र स्नातो न विघ्नभाक् । अनारकेश्वरं लिंगं तदुदग्दिशि चोत्तमम्

Transliteration

tatra vighnaharaṃ kuṃḍaṃ tatra snāto na vighnabhāk | anārakeśvaraṃ liṃgaṃ tadudagdiśi cottamam

Translation

وہاں وِگھن ہر کنڈ ہے؛ جو وہاں اسنان کرے وہ رکاوٹوں کا شکار نہیں ہوتا۔ اور اس کے شمال میں انارکیشور نام کا بہترین لِنگ قائم ہے۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• विघ्नहरम्: obstacle-removing
• विघ्नहरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विघ्न-हर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विघ्नान् हरति), ‘कुण्डम्’ विशेषयति

• कुण्डम्: pond
• कुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• स्नातः: (one who has) bathed
• स्नातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation particle)

• विघ्नभाक्: one who incurs obstacles
• विघ्नभाक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विघ्न-भाज् (धातु/प्रातिपदिक-निर्माण)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘भाक्’ (भाज् धातोः क्विप्), ‘विघ्नं भजते/प्राप्नोति’ इति अर्थे; ‘स्नातः’ इत्यस्य विशेषणम्

• अनारकेश्वरम्: Anārakeśvara
• अनारकेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अनारक-ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अनारकस्य ईश्वरः)

• लिङ्गम्: liṅga (Śiva emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तदुदग्दिशि: to the north of that
• तदुदग्दिशि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उदग्दिश्/उदक्-दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; ‘तस्य उदग्दिशि (उत्तरदिशि)’ इति अर्थे, अव्ययवत् (locative sense)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-निपात (conjunction)

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘लिङ्गम्’ विशेषयति

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vighnahara-kuṇḍa; Anārakeśvara

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Mahāmuni

Visual Art Cues

Scene: A small stepped pond labeled Vighnahara-kuṇḍa; pilgrims bathe with focused faces; to the north rises a compact shrine of Anārakeśvara-liṅga, draped in bilva leaves, suggesting protection from misfortune and impediments.

Characters & Entities

• Kāśī (Vārāṇasī)
• Vighnahara-kuṇḍa
• Anārakeśvara
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas are portrayed as living remedies: snāna removes impediments and leads one toward auspiciousness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vighnahara-kuṇḍa and the Anārakeśvara liṅga situated to its north.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna at Vighnahara-kuṇḍa, followed by darśana of Anārakeśvara.