Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 60

Devanagari script

कुंडं चानारकाख्यं वै तत्र स्नातो न नारकी । वरणायास्तटे रम्ये वरणेशस्तदुत्तरे

Transliteration

kuṃḍaṃ cānārakākhyaṃ vai tatra snāto na nārakī | varaṇāyāstaṭe ramye varaṇeśastaduttare

Translation

انارک نام کا کنڈ بھی ہے؛ جو وہاں اسنان کرے وہ دوزخ کا مستحق نہیں بنتا۔ ورنا ندی کے دلکش کنارے پر، اس کے شمال میں، ورنیشور جلوہ گر ہے۔

Word by Word

• कुण्डम्: pond
• कुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-निपात (conjunction)

• अनारकाख्यम्: named ‘Anāraka’
• अनारकाख्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनारक-आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः/कर्मधारयभावः (अनारक इति आख्यं), ‘कुण्डम्’ विशेषयति

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• स्नातः: (one who has) bathed
• स्नातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• नारकी: a hell-bound person
• नारकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘नरकसम्बन्धी/नरकगामी’

• वरणायाः: of (the river) Varaṇā
• वरणायाः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वरणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• तटे: on the bank
• तटे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• रम्ये: beautiful
• रम्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘तटे’ विशेषयति

• वरणेशः: Varaṇeśa (Lord of Varaṇā)
• वरणेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वरणा-ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वरणायाः ईशः)

• तदुत्तरे: to the north of that
• तदुत्तरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; ‘तस्य उत्तरे (दिशि)’ इति अर्थे, अव्ययवत् (locative sense)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Anāraka-kuṇḍa; Varaṇeśa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Mahāmuni

Visual Art Cues

Scene: A tranquil kuṇḍa named Anāraka; beyond it the gentle flow of the Varaṇā river with a shrine of Varaṇeśa on a verdant bank; pilgrims move northward, carrying water pots, the air calm and cleansing.

Characters & Entities

• Kāśī (Vārāṇasī)
• Anāraka-kuṇḍa
• Varaṇā (river)
• Varaṇeśa
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage in Kāśī is framed as moral-spiritual protection: tīrtha-bathing and Śiva-darśana avert hellish destinies.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Anāraka-kuṇḍa and the Varaṇeśa shrine on the bank of the Varaṇā river.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna at Anāraka-kuṇḍa; the verse also indicates proximity for darśana of Varaṇeśa.