Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 15

Devanagari script

स्कंद उवाच । न कौलीन्यं न सद्वृत्तं महत्त्वाय प्रकल्पते । एकमेव पदं श्रेयः पदभ्रंशो हि लाघवम्

Transliteration

skaṃda uvāca | na kaulīnyaṃ na sadvṛttaṃ mahattvāya prakalpate | ekameva padaṃ śreyaḥ padabhraṃśo hi lāghavam

Translation

اسکند نے فرمایا: نہ بلند نسبی اور نہ ہی محض نیک سیرتی خود بخود عظمت کی ضامن ہے۔ خیر کے راستے پر ایک مضبوط قدم ہی مبارک ہے؛ مگر اپنے مقام سے پھسل جانا یقیناً پستی ہے۔

Word by Word

• स्कन्दः: Skanda
• स्कन्दः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्कन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय — निषेध-निपात

• कौलीन्यम्: noble lineage
• कौलीन्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कौलीन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• न: nor
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय — निषेध-निपात

• सद्वृत्तम्: good conduct
• सद्वृत्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सत् + वृत्त (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular) — ‘सद् वृत्तम्’ इति कर्मधारय

• महत्त्वाय: for greatness
• महत्त्वाय: Sampradana (Purpose/Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: महत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन (Singular)

• प्रकल्पते: suffices, leads (to)
• प्रकल्पते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-कल्प् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), आत्मनेपद

• एकम्: one
• एकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular)

• एव: alone, indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय — अवधारण-निपात

• पदम्: a step, position
• पदम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• श्रेयः: better, superior
• श्रेयः: Visheshana (Predicate/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रेयस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular) — तुलनात्मक-प्रातिपदिक (comparative)

• पदभ्रंशः: a fall from position
• पदभ्रंशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पद + भ्रंश (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular) — ‘पदस्य भ्रंशः’ इति षष्ठी-तत्पुरुष

• हि: indeed, for
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय — हेत्वर्थक/निश्चयार्थक-निपात (indeed/for)

• लाघवम्: lowliness, insignificance
• लाघवम्: Visheshya (Predicate noun/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: लाघव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Skanda as teacher—youthful, radiant, spear in hand yet serene—addressing listeners with calm authority; behind him, Kāśī’s ghats and a Śiva-liṅga motif suggesting dharmic anchoring.

Characters & Entities

• Skanda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Greatness is protected by steadfast dharma, not by pedigree; even one genuine step in righteousness outweighs status without stability.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction is embedded in the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī setting, emphasizing Kāśī as a seat of dharma-teaching rather than naming a single tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a moral injunction about maintaining one’s dharmic ‘position’ without falling into lowness.