Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 90

Devanagari script

शिवशर्मा व्रजन्सोथ देशाद्देशांतरं क्रमात् । महाकाल पुरीं प्राप कलिकालविवर्जिताम्

Transliteration

śivaśarmā vrajansotha deśāddeśāṃtaraṃ kramāt | mahākāla purīṃ prāpa kalikālavivarjitām

Translation

پھر شِوشرما ایک دیس سے دوسرے دیس تک بتدریج سفر کرتا ہوا مہاکال کی پوری میں پہنچا—وہ مقدّس دھام جو کَلی یُگ کی آلودگی سے پاک ہے۔

Word by Word

• शिवशर्मा: Śivaśarman (a person)
• शिवशर्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिवशर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)

• व्रजन्: going, proceeding
• व्रजन्: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु) → व्रजत्/व्रजन् (कृदन्त, शतृ-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (Present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन (adverbial to main verb)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha/Discourse marker
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (particle: then/now)

• देशात्: from a country/place
• देशात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• देशान्तरम्: another region/country
• देशान्तरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देश + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (देशस्य अन्तरम्)

• क्रमात्: gradually, in sequence
• क्रमात्: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-एकवचनरूपेण अव्ययीभाव (instrumental used adverbially); क्रमशः (adverbial: gradually/in order)

• महाकाल: O Mahākāla
• महाकाल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महाकाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन; महा + काल (विशेषण-विशेष्यभावः)

• पुरीम्: city
• पुरीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• प्राप: reached, attained
• प्राप: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• कलिकालविवर्जिताम्: devoid of the Kali age
• कलिकालविवर्जिताम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कलि-काल + विवर्जित (कृदन्त/क्त-प्रत्यय, वि+वृज्/वर्ज्)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (पुरीम्) ; षष्ठी-तत्पुरुषः (कलिकालस्य विवर्जिता)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśī-khaṇḍa discourse, often Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahākālapurī (Avantī/Ujjayinī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and other ṛṣis (Naimiṣāraṇya frame, typical)

Visual Art Cues

Scene: A lone pilgrim Śivaśarmā traverses varied landscapes—forests, rivers, villages—finally beholding the luminous city of Mahākāla, its skyline marked by liṅga-shrines and temple spires, with an aura of timelessness untouched by Kali.

Characters & Entities

• Śivaśarmā
• Mahākāla
• Mahākāla-purī
• Kali

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage to a Śaiva kṣetra can lift one beyond the spiritual decline associated with Kali-yuga.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mahākāla-purī, the city associated with Lord Mahākāla (Śiva).

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse emphasizes the act of reaching/visiting the sacred city.