Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

षण्मासमृत्योर्मर्त्यस्य कंठोष्ठरसना रदाः । शुष्यंति सततं तद्वद्विच्छायास्तालुपंचमाः

Transliteration

ṣaṇmāsamṛtyormartyasya kaṃṭhoṣṭharasanā radāḥ | śuṣyaṃti satataṃ tadvadvicchāyāstālupaṃcamāḥ

Translation

جس فانی کی موت چھ ماہ کے اندر مقدر ہو، اس کا گلا، ہونٹ، زبان اور دانت برابر خشک رہتے ہیں؛ اسی طرح تالو (پانچواں) بے رونق ہو کر اپنی فطری رنگت کھو دیتا ہے۔

Word by Word

• षण्मासमृत्योः: of (one) whose death is in six months
• षण्मासमृत्योः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: षण् (संख्या-प्रातिपदिक) + मास (प्रातिपदिक) + मृत्यु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (षण्मासस्य मृत्यु: षण्मासमृत्यु)

• मर्त्यस्य: of the mortal/man
• मर्त्यस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• कण्ठ: throat
• कण्ठ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कण्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन (समाहार-द्वन्द्वे पूर्वपद)

• ओष्ठ: lip
• ओष्ठ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ओष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन (समाहार-द्वन्द्वे मध्यपद)

• रसना: tongue
• रसना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रसना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन (समाहार-द्वन्द्वे मध्यपद)

• रदाः: teeth
• रदाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन

• शुष्यन्ति: dry up
• शुष्यन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शुष् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन

• सततम्: constantly
• सततम्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सततम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)

• तद्वत्: likewise
• तद्वत्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तद्वत् (अव्यय)
• Form: अव्यय, उपमानार्थ (comparative adverb: 'likewise')

• विच्छायाः: pale/without luster
• विच्छायाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वि (उपसर्ग) + छाया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (छाया-रहिताः)

• तालु: palate
• तालु: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तालु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन (समाहार-द्वन्द्वे पूर्वपद)

• पञ्चमाः: as the fifth (set)
• पञ्चमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (पञ्चम-स्थान/पञ्चम-गण)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣi-audience (generic)

Visual Art Cues

Scene: Close depiction of a person with parched throat and lips, tongue and teeth dry, palate dull—set against the humid Gaṅgā ghāṭ, emphasizing the paradox of inner dryness amid sacred waters; a priest offers water and bilva leaves toward a liṅga.

Characters & Entities

• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The body’s decline is a Dharma-teacher: it reminds one to prioritize spiritual practice over complacency.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the overarching sacred geography in this section; this verse itself is an omen-list within that Kāśī narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; it continues the catalogue of death-portents.