Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 43

Devanagari script

राजोवाच । पितामह महामान्य त्रिलोकी करणक्षम । महाप्रसाद इत्याज्ञां त्वदीयां मूर्ध्न्युपाददे

Transliteration

rājovāca | pitāmaha mahāmānya trilokī karaṇakṣama | mahāprasāda ityājñāṃ tvadīyāṃ mūrdhnyupādade

Translation

بادشاہ نے کہا: “اے پِتامہہ، نہایت معزز، تینوں لوکوں کو نظم دینے والے! آپ کا حکم میرے لیے عظیم کرم ہے۔” یہ کہہ کر اس نے آپ کی آج्ञا کو سر آنکھوں پر رکھا۔

Word by Word

• राजा: the king
• राजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• पितामह: O Grandfather
• पितामह: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

• महामान्य: O highly venerable one
• महामान्य: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: महामान्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; कर्मधारयः — ‘महान् मान्यः’ (highly venerable)

• त्रिलोकी: O (lord of) the three worlds / three-worlds
• त्रिलोकी: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; द्विगु-समासः — ‘त्रयः लोकाः’ → ‘त्रिलोकी’ (the three worlds)

• करण-क्षम: O capable one (in action)
• करण-क्षम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: करण (प्रातिपदिक) + क्षम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; तत्पुरुषः — ‘करणे क्षमः’ (capable in action/doing)

• महाप्रसादः: (it is) a great favor
• महाप्रसादः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + प्रसाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मधारयः — ‘महान् प्रसादः’ (great favor/grace)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरणसूचक (quotative particle)

• आज्ञाम्: command
• आज्ञाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• त्वदीयाम्: your
• त्वदीयाम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्वदीय (प्रातिपदिक; युष्मद्-सम्बद्ध)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सम्बन्धवाचक विशेषण (possessive adjective)

• मूर्ध्नि: on (his) head
• मूर्ध्नि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मूर्धन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• उपाददे: accepted/took up
• उपाददे: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + आ + दा (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्

Speaker

King Ripuṃjaya (Divodāsa-to-be)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The king bows deeply, touching his crown/forehead as if placing Brahmā’s command upon his head; Brahmā bestows a calm, approving gaze.

Characters & Entities

• Brahmā (Pitāmaha)
• Ripuṃjaya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma begins with reverent acceptance of righteous instruction; humility empowers rightful rule.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the narrative locus; the verse models devotional reverence rather than praising a specific tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite; the act of placing the command ‘on the head’ signifies complete acceptance and devotion.