Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 52

Devanagari script

पद्मिनीदलशय्या च काचित्यरचयन्मृदुम् । काचित्कुलिशनेपथ्यं दूरीकृत्य तदंगतः

Transliteration

padminīdalaśayyā ca kācityaracayanmṛdum | kācitkuliśanepathyaṃ dūrīkṛtya tadaṃgataḥ

Translation

ایک نے کنول کے پتّوں کی نرم سیج بچھائی؛ دوسری نے اس کے بدن سے سخت اور بے لچک زیور و سازوسامان ہٹا کر الگ رکھ دیا۔

Word by Word

• पद्मिनीदलशय्या: a bed of lotus-leaves
• पद्मिनीदलशय्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पद्मिनी-दल-शय्या (प्रातिपदिक; पद्मिनी + दल + शय्या)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• काचित्: a certain woman
• काचित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचनम्

• अरचयत्: arranged/made
• अरचयत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रच् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/भूत) परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः (3rd) एकवचनम्; उपसर्गः ‘आ’ (आ+रचयत्)

• मृदुम्: soft
• मृदुम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मृदु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्; विशेषणम्—(शय्याम् implied)

• काचित्: another woman
• काचित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा) एकवचनम्

• कुलिशनेपथ्यम्: hard/rigid attire (lit. thunderbolt-like costume)
• कुलिशनेपथ्यम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुलिश-नेपथ्य (प्रातिपदिक; कुलिश + नेपथ्य)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्

• दूरीकृत्य: having set aside
• दूरीकृत्य: Purvakāla (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: दूरी-कृ (धातु; कृ + उपपद ‘दूरी’)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund); ‘having removed/put away’

• तत्: that
• तत्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया) एकवचनम्; निर्देश (that)

• अङ्गतः: from (her) limbs/body
• अङ्गतः: Apādāna (Ablative/अपादान)
• Type: Adjective
• Root: अङ्गत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे पञ्चमी (5th/पञ्चमी) एकवचनम्; अपादान (from the body/limbs)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Skanda Dialogue

Listener: Audience within the Purāṇic frame

Visual Art Cues

Scene: Attendants arrange a bed of fresh lotus leaves, their green-blue sheen suggesting coolness; another attendant gently removes rigid ornaments or constricting gear from the lady, placing them aside with care.

Characters & Entities

• lotus-leaf bed (padminī-dala-śayyā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Restoration begins by creating a gentle environment—softness, simplicity, and removal of what burdens the body.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is within Kāśī-khaṇḍa; it does not identify a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual is prescribed; the focus is on arranging a restful bed and removing discomforting items.