Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 91

Devanagari script

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

Transliteration

dhyāyaṃtī sāpi taṃ bālā vidyādharakumārakam | virahāgnau visṛṣṭāsuḥ karṇāṭe janmabhāgabhūt

Translation

وہ کم سن لڑکی بھی اُس ودیادھر شہزادے کا دھیان کرتی رہی؛ جدائی کی آگ میں جان چھوڑ کر وہ کرناٹ میں جنم پانے کی مقدر بنی۔

Word by Word

• ध्यायन्ती: meditating on
• ध्यायन्ती: Karta (Concurrent action/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √ध्यै (धातु)
• Form: शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle: also)

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• बाला: the young girl
• बाला: Karta (Subject apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सा इति कर्तृपदस्य विशेषण/अपपद

• विद्याधर-कुमारकम्: the Vidyādhara prince
• विद्याधर-कुमारकम्: Karma (Object in apposition to तम्/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विद्याधर-कुमारक (प्रातिपदिक; विद्याधर + कुमारक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विद्याधराणां कुमारकः)

• विरह-अग्नौ: in the fire of separation
• विरह-अग्नौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विरह-अग्नि (प्रातिपदिक; विरह + अग्नि)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विरहस्य अग्निः)

• विसृष्ट-आसुः: having given up her life-breath
• विसृष्ट-आसुः: Karta (Subject qualifier/कर्तृ-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-√सृज् (धातु) + असु (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः; रूपतः—कर्मधारय/तत्पुरुषसमासवत् ‘विसृष्टाः असवः यस्याः’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कर्णाटे: in Karṇāṭa (region)
• कर्णाटे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्णाट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; देशवाचक

• जन्म-भाग-भूत्: became destined for (a) birth
• जन्म-भाग-भूत्: Kriya (Predicate/क्रिया-सम्बन्धः)
• Type: Verb
• Root: जन्म-भाग-भू (प्रातिपदिक; जन्म + भाग + भूत (√भू))
• Form: भूत् = √भू धातोः क्त-प्रत्ययान्त (past participle) ‘भूत’; पुं/स्त्रीलिङ्गे अव्ययवत् प्रयोगः; अत्र स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (जन्मनः भागः = भाग्यं, तद्भूता)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly framed as Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Karṇāṭa (region; not a single tīrtha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A young woman sits in solitary meditation, eyes closed, holding the image of the Vidyādhara prince in her heart; flames of separation metaphorically surround her as her life departs; the scene shifts to a southern landscape indicating Karṇāṭa and a new birth.

Characters & Entities

• Vidyādhara
• Karṇāṭa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Persistent thought (dhyāna as fixation) molds karmic destiny; the mind’s attachment can propel rebirth across regions and conditions.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named; a geographical region (Karṇāṭa) is mentioned as a rebirth destination within the Kāśīkhaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.