Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 21

Devanagari script

नूपुरारावसोत्कंठ केकिकेकारवाकुलम् । कूजत्पारावत कुलं गुरुसारीकथावरम्

Transliteration

nūpurārāvasotkaṃṭha kekikekāravākulam | kūjatpārāvata kulaṃ gurusārīkathāvaram

Translation

وہ پازیبوں کی جھنکار کے شوق میں بے قرار سا ہے؛ موروں کی پکار سے بھرا ہوا؛ وہاں کبوتروں کے غول غٹرغوں کرتے ہیں، اور مینا پرندوں کی دلکش مگر باوقار گفتگو سنائی دیتی ہے۔

Word by Word

• नूपुर: anklet
• नूपुर: Visheshana (Qualifier/विशेषणाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: नूपुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिक (anklet); समासाङ्ग

• आराव: sound, clamor
• आराव: Hetu/Stimulus (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: आराव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (cry/sound); समासः—नूपुर-आराव (तत्पुरुषः: ‘sound of anklets’)

• उत्कण्ठ: eager, longing
• उत्कण्ठ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्कण्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—नूपुराराव-उत्कण्ठ (तत्पुरुषः: ‘eager because of anklet-sounds’)

• केकि: peacock
• केकि: Visheshana (Qualifier/विशेषणाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: केकि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (peacock); समासाङ्ग

• केकारव: peacock-cries
• केकारव: Instrument/Means (Karana/करण)
• Type: Noun
• Root: केकारव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (peacock-cry); समासः—केकि-केकारव (तत्पुरुषः: ‘cry of peacocks’)

• आकुलम्: filled with, noisy with
• आकुलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—केकिकेकारव-आकुल (तत्पुरुषः: ‘filled/confused with peacock-cries’)

• कूजत्: cooing, chirping
• कूजत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कूज् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with ‘कुलम्’ as qualifier in compound); समासाङ्ग

• पारावत: pigeon, dove
• पारावत: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पारावत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रातिपदिक (pigeon/dove); समासः—कूजत्-पारावत (तत्पुरुषः: ‘cooing pigeons’)

• कुलम्: flock, group
• कुलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—कूजत्पारावत-कुल (तत्पुरुषः: ‘a flock of cooing pigeons’)

• गुरु: deep, heavy
• गुरु: Visheshana (Qualifier/विशेषणाङ्ग)
• Type: Adjective
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रातिपदिक; समासाङ्ग

• सारी: myna bird
• सारी: Visheshana (Qualifier/विशेषणाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: सारी/शारिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रातिपदिक (myna bird); समासाङ्ग

• कथा: speech, talk
• कथा: Instrument/Means (Karana/करण)
• Type: Noun
• Root: कथा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रातिपदिक (speech/tale); समासाङ्ग

• वरम्: excellent, delightful
• वरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—गुरु-सारी-कथा-वर (तत्पुरुषः: ‘excellent with deep myna-talk’)

Speaker

Pūrṇabhadra (within Skanda’s narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta-Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A courtyard-garden near a mandapa: devotees’ anklets chime; peacocks call; pigeons coo on ledges; mynah birds perch and ‘speak’ with charming gravity—an animated, auspicious tableau.

Characters & Entities

• Pūrṇabhadra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse completes the sensory portrait of luxury, preparing the moral contrast: even a ‘perfect’ environment cannot substitute for deeper auspicious fulfilment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tirtha is named; the larger Kāśīkhaṇḍa framework is the glorification of Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

None.