Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 16

Devanagari script

देहत्यागोऽत्र वै योगः काश्यां निर्वाणसौख्यकृत् । प्राप्योत्तरवहां काश्यामतिदुष्कृतवानपि

Transliteration

dehatyāgo'tra vai yogaḥ kāśyāṃ nirvāṇasaukhyakṛt | prāpyottaravahāṃ kāśyāmatiduṣkṛtavānapi

Translation

یہاں حقیقتاً ‘یوگ’ تو بدن کا ترک کرنا ہے؛ کاشی میں یہی نروان کے سُکھ کا سبب بنتا ہے۔ اُترواہنی گنگا والی کاشی تک پہنچ کر، نہایت بدکردار بھی…

Word by Word

• देह-त्यागः: abandonment of the body
• देह-त्यागः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक) + त्याग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masc., Nom., Sg.); देहस्य त्यागः

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक/उद्गार-अव्यय (emphatic particle)

• योगः: yoga
• योगः: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masc., Nom., Sg.)

• काश्याम्: in Kāśī
• काश्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Fem., Loc., Sg.)

• निर्वाण-सौख्य-कृत्: producing the bliss of nirvāṇa
• निर्वाण-सौख्य-कृत्: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Qualifier of yogaḥ)
• Type: Adjective
• Root: निर्वाण (प्रातिपदिक) + सौख्य (प्रातिपदिक) + कृत् (कृदन्त-प्रातिपदिक, √कृ)
• Form: कृदन्त-प्रातिपदिक (agentive), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masc., Nom., Sg.); निर्वाणस्य सौख्यं करोति

• प्राप्य: having reached/attained
• प्राप्य: Kriya-viseshana (Adverbial)
• Type: Verb
• Root: प्र+आप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वकालिक क्रिया

• उत्तर-वहाम्: Uttaravahā (the north-flowing stream/river)
• उत्तर-वहाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक) + वहा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Fem., Acc., Sg.); उत्तरवहा = उत्तरा वहा (नदी/धारा)

• काश्याम्: in Kāśī
• काश्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Fem., Loc., Sg.)

• अति-दुष्कृत-वान्: even one who has committed very great misdeeds
• अति-दुष्कृत-वान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + दुष्कृत (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masc., Nom., Sg.); अतिदुष्कृतं यस्य

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अप्यर्थक-अव्यय (even)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Uttaravāhinī Gaṅgā in Kāśī (within Avimukta-kṣetra)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (Kumbhaja)

Visual Art Cues

Scene: On a Kāśī ghāṭa by the north-flowing Gaṅgā, a sinner-turned-pilgrim collapses in surrender; Śiva’s presence sanctifies the moment of deha-tyāga, and a luminous path opens toward nirvāṇa.

Characters & Entities

• Kāśī
• Dehatyāga
• Yoga
• Nirvāṇa
• Uttaravahā Gaṅgā (north-flowing Ganga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī is depicted as a supreme mokṣa-kṣetra where even the act of dying there becomes a direct means to nirvāṇa-bliss.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, with special allusion to the uttaravahā (north-flowing) Gaṅgā stretch associated with heightened sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite is prescribed; the verse frames dehatyāga in Kāśī itself as the decisive spiritual means.