Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 49

Devanagari script

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

Transliteration

tasmādalpatapastvādvai tvaṃ cāhaṃ ca mahāmate | prāpyāpi rājasāṃnidhyaṃ rājalakṣmyā na bhājanam

Translation

اس لیے، اے عالی دماغ، چونکہ آپ اور میں دونوں ہی کم تپسیا کے حامل ہیں، اگرچہ ہم شاہی قربت پا چکے ہیں، پھر بھی ہم شاہی شان و شوکت کے حقیقی حقدار نہیں ہیں۔

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Sambandha (Logical connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (तस्मात्-प्रयोगः), हेत्वर्थे/तस्मात् = ‘therefore/from that’

• अल्पतपस्त्वात्: because of little austerity
• अल्पतपस्त्वात्: Hetu/Apadana (Cause/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अल्प-तपस् (प्रातिपदिक; अल्प + तपस्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; ‘अल्पं तपः’ इति कर्मधारय-समासः; -त्वात् = कारणे (ablative of cause)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/त्रिलिङ्ग-प्रयोग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• महामते: O great-minded one
• महामते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महामति (प्रातिपदिक; महा + मति)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; ‘महान् मतिः यस्य’ इति (बहुव्रीह्यर्थे प्रचलित) परन्तु रूपतः सम्बोधन-एकवचन

• प्राप्य: having attained
• प्राप्य: Kriya-viseshana (Adverbial to main idea/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्यय; ‘having attained’

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle: even/also)

• राजसांनिध्यम्: royal proximity/presence of the king
• राजसांनिध्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राज-सांनिध्य (प्रातिपदिक; राजन् + सांनिध्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘राज्ञः सांनिध्यम्’)

• राजलक्ष्म्या: by royal fortune/prosperity
• राजलक्ष्म्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: राज-लक्ष्मी (प्रातिपदिक; राजन् + लक्ष्मी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘राज्ञः लक्ष्मीः’)

• न: not
• न: Sambandha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation)

• भाजनम्: a recipient/vessel (fit person)
• भाजनम्: Karta (Predicate/विधेय)
• Type: Noun
• Root: भाजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता/प्रत्ययार्थे), एकवचन; विधेय-नाम (predicate nominative)

Speaker

Sunīti (addressing Dhruva)

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrim-audience/ṛṣis in frame narrative (implicit)

Visual Art Cues

Scene: A modest queen (Sunīti) speaks privately to young Dhruva in a palace interior, emphasizing their limited tapas and unfitness for royal fortune; subdued light, restrained gestures.

Characters & Entities

• Sunīti
• Dhruva
• Uttānapāda (implied)
• royalty (rāja)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worldly rank alone does not confer true prosperity; inner merit gained through tapas is the real qualification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named in this verse; it occurs within the Kāśīkhaṇḍa’s broader sacred narrative context of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is prescribed here; the emphasis is on tapas (austerity) as the spiritual cause of attainment.