Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 9

Devanagari script

संभूतिरनसूया च क्षमा प्रीतिश्च सन्नतिः । स्मृतिरूर्जा क्रमादेषां पत्न्यो लोकस्य मातरः

Transliteration

saṃbhūtiranasūyā ca kṣamā prītiśca sannatiḥ | smṛtirūrjā kramādeṣāṃ patnyo lokasya mātaraḥ

Translation

سمبھوتی، انسویٰا، کشما، پریتی، سنّتی، سمرتی اور اُورجا—یہ سب بالترتیب اُن کی پتنیان ہیں، جو جگت کی مائیں مان کر پوجی جاتی ہیں۔

Word by Word

• संभूतिः: Sambhūti (a name)
• संभूतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संभूति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• अनसूया: Anasūyā
• अनसूया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनसूया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• क्षमा: Kṣamā (forbearance; a name)
• क्षमा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्रीतिः: Prīti (affection; a name)
• प्रीतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• सन्नतिः: Sannati (humility; a name)
• सन्नतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सन्नति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्मृतिः: Smṛti (memory; a name)
• स्मृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ऊर्जा: Ūrjā (energy; a name)
• ऊर्जा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऊर्जा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• क्रमात्: in order, successively
• क्रमात्: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-तत्पुरुषेण निष्पन्नम् अव्ययीभाववत् प्रयोगः; पञ्चमी-एकवचनरूपम् (Ablative singular used adverbially)

• एषाम्: of these
• एषाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सर्वनाम

• पत्न्यः: wives
• पत्न्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• लोकस्य: of the world
• लोकस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• मातरः: mothers
• मातरः: Karta (Predicate nominative/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A serene assembly of ṛṣis with their consorts—Saṃbhūti, Anasūyā, Kṣamā, Prīti, Sannati, Smṛti, Ūrjā—depicted as luminous मातृ-शक्तis, blessing the worlds; Kāśī’s sacred aura subtly present.

Characters & Entities

• Saṃbhūti
• Anasūyā
• Kṣamā
• Prīti
• Sannati
• Smṛti
• Ūrjā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is upheld through embodied virtues—humility, forgiveness, remembrance, and sustaining energy—honored as world-mothers.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader Adhyāya context belongs to Kāśī’s Avimukta-kṣetra; this verse sets a genealogical-dharmic frame rather than naming a single tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse identifies revered consorts/virtues as part of a dharmic cosmology.