Home›Skanda Purana›Kashi Khanda›Purva Ardha›Adhyaya 11›Shloka 92
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 92

Devanagari script

इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष

Transliteration

itthaṃ vilapya bahuśo nayanāṃbudhārāsaṃpātajāta taṭinī śatamuttaraṃgam | sā tokaśokajanitānala tāpataptā procchvasyadīrghavipuloṣṇamaho śuśoṣa

Translation

یوں بار بار نوحہ کرتے ہوئے اس کی آنکھوں کی دھاریں ایسی بہیں کہ سینکڑوں ندیوں کی مانند موجیں اٹھنے لگیں۔ بچے کے غم سے پیدا آگ کی تپش میں جلتی ہوئی وہ لمبی، بھاری، جلتی سانسیں بھرتی رہی—اور ہائے، آخرکار سوکھ کر ماند پڑ گئی۔

Word by Word
इत्थम्thus
इत्थम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootइत्थम् (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय — adverb (‘in this manner’)
विलप्यhaving lamented
विलप्य:
Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootविलप् (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव) — Absolutive/gerund ‘having lamented’
बहुशःmany times
बहुशः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootबहुशः (अव्यय)
Formआवृत्त्यर्थक-अव्यय — adverb (‘many times’)
नयनाम्बुधारासंपातजाताarisen from the downpour of streams of tears
नयनाम्बुधारासंपातजाता:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनयन + अम्बु + धारा + संपात + जात (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; कृदन्त: जात (क्त) ‘arisen’; समास: नयन-अम्बु-धारा (षष्ठी/कर्मधारय) + संपात (तत्पुरुष) + जात
तटिनीa river
तटिनी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतटिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular
शतम्a hundred (fold)
शतम्:
Karma (Extent/परिमाण-कर्म)
TypeNoun
Rootशत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular (measure)
उत्तरङ्गम्with rising waves / wave-upon-wave
उत्तरङ्गम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउत्तरङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular; समास: उत्तर + अङ्ग (तत्पुरुष)
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular pronoun
तोकशोकजनितानलतापतप्ताburnt by the fire-heat born of grief for her child
तोकशोकजनितानलतापतप्ता:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतोक + शोक + जनित + अनल + ताप + तप्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन — Nominative singular; कृदन्त: तप्त (क्त) ‘burnt’; समास: तोक-शोक (षष्ठी) + जनित (क्त) + अनल-ताप (कर्मधारय/तत्पुरुष) + तप्त
प्रोच्छ्वस्यhaving sighed deeply
प्रोच्छ्वस्य:
Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + उत् + श्वस् (धातु)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव) — Absolutive/gerund ‘having heaved a sigh / having breathed out’
दीर्घविपुलोष्णम्long, abundant, hot (breath)
दीर्घविपुलोष्णम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootदीर्घ + विपुल + उष्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन — Accusative singular; समास: दीर्घ + विपुल + उष्ण (समाहार-द्वन्द्व/बहुपद)
अहोoh!
अहो:
Bhava (Exclamation/उद्गार)
TypeIndeclinable
Rootअहो (अव्यय)
Formविस्मय/खेदार्थक-अव्यय — interjection
शुशोषdried up / withered
शुशोष:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootशुष् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन — Perfect, 3rd singular
Speaker

Narrator (Purāṇic narrative voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī (ghāṭa-snāna context)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A woman collapses in prolonged lament; torrents of tears flow like many rivers with waves; heat-haze rises from the ‘fire of grief’ as she exhales long, scorching sighs and visibly withers.

FAQs

Unchecked grief consumes the body and mind, underscoring the Purāṇic call to seek steadiness through dharma and divine refuge.

No site is named in this verse; the broader Kāśī Khaṇḍa narrative remains oriented to Kāśī’s salvific greatness.

None.

←Previous Verse
Next Verse→