Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 5

Devanagari script

सागरांश्च नदीर्गत्वा क्रमाद्रेवां समागतः । चचार परया भक्त्या ध्यानमुग्रं हुताशनः

Transliteration

sāgarāṃśca nadīrgatvā kramādrevāṃ samāgataḥ | cacāra parayā bhaktyā dhyānamugraṃ hutāśanaḥ

Translation

سمندروں اور دریاؤں کی سیر کرتے ہوئے بالآخر ہُتاشن (اگنی) رِیوا کے کنارے پہنچا۔ وہاں اس نے اعلیٰ ترین بھکتی کے ساتھ سخت دھیان اور تپسیا کی۔

Word by Word

• सागरान्: oceans
• सागरान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• नदीः: rivers
• नदीः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

• गत्वा: having gone (to)
• गत्वा: Kriya (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• क्रमात्: gradually, in sequence
• क्रमात्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-एकवचनरूपेण अव्ययीभावार्थे (adverbial: ‘in order/gradually’)

• रेवाम्: (to) Revā (Narmadā)
• रेवाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रेवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• समागतः: arrived
• समागतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘आगतः’

• चचार: wandered, moved about
• चचार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• परया: supreme, intense
• परया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; ‘भक्त्या’ इत्यस्य विशेषण

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• ध्यानम्: meditation
• ध्यानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• उग्रम्: fierce, intense
• उग्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘ध्यानम्’ इत्यस्य विशेषण

• हुताशनः: Hutāśana (Agni, Fire)
• हुताशनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हुताशन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: हुतम्+अशनः (‘who eats oblations’)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-tīrtha (Narmadā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Agni, radiant yet subdued by austerity, arrives at the banks of the Revā after wandering among seas and rivers; he sits in intense meditation, flames contained, the river shimmering as a sacred witness.

Characters & Entities

• Hutāśana (Agni)
• Revā (Narmadā)
• Sāgara
• Nadī (rivers)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is paired with inner practice—bhakti and dhyāna turn travel into transformation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Revā (Narmadā) is presented as a culminating sacred destination for Agni’s tīrtha-journey.

What ritualistic prescription is mentioned?

Meditation (dhyāna) and devotional discipline (bhakti) are highlighted as the pilgrim’s practice.