Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 48

Devanagari script

ततश्चानन्तरं विप्रोऽगच्छत्तं केशवं प्रति । सुप्तं क्षीरार्णवेऽपश्यच्छेषपर्यङ्कसंस्थितम्

Transliteration

tataścānantaraṃ vipro'gacchattaṃ keśavaṃ prati | suptaṃ kṣīrārṇave'paśyaccheṣaparyaṅkasaṃsthitam

Translation

اس کے فوراً بعد وہ برہمن رشی کیشوَ کی طرف گیا۔ اس نے دودھ کے سمندر میں شیش کی سیج پر آرام فرما، سوئے ہوئے وشنو کو دیکھا۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/देश-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) — 'thereupon/then'

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक-निपात) — conjunction

• अनन्तरम्: immediately, without delay
• अनन्तरम्: Adhikarana (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा एकवचन; क्रियाविशेषणवत् प्रयोगः (accusative of time)

• विप्रः: the brahmin
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अगच्छत्: went
• अगच्छत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• केशवम्: Keśava (Viṣṇu)
• केशवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: केशव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• प्रति: towards
• प्रति: Sampradana (Goal/प्रति-गमन)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपसर्ग/पूर्वसर्गवत्; here: preposition) — 'towards'

• सुप्तम्: sleeping
• सुप्तम्: Karma (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्वप् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि/भूतकाले), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'तम्/केशवम्' इति विशेषणम्

• क्षीरार्णवे: in the ocean of milk
• क्षीरार्णवे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षीर + अर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (क्षीरस्य अर्णवः), पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• शेषपर्यङ्कसंस्थितम्: reclining on the couch/bed of Śeṣa
• शेषपर्यङ्कसंस्थितम्: Karma (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शेष + पर्यङ्क + संस्थित (प्रातिपदिक; √स्था + सम् + क्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (शेषस्य पर्यङ्कः; तस्मिन् संस्थितः), क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'केशवम्' इति विशेषणम्

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sage approaches the radiant Keśava reclining on Ananta-Śeṣa upon the Ocean of Milk; the ocean is luminous like churned moonlight, with lotus motifs and a calm, timeless atmosphere.

Characters & Entities

• Nārada
• Keśava (Viṣṇu)
• Kṣīrārṇava (Ocean of Milk)
• Śeṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Supreme Lord remains the cosmic refuge; even in divine “rest,” his presence sustains the universe and answers devotees’ urgent needs.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This is a cosmological locus (Kṣīrābdhi) rather than an earthly tīrtha; the setting appears within the Revā Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a visionary description.